SZANGHAJSKA ARKA:
WALKA I RATUNEK
PODCZAS II WOJNY ŚWIATOWEJ
Chen Jian, Shanghai Jewish Refugees Museum
Szanghajska Arka wśród zamętu
i zagrożenia
Po dojściu Hitlera do władzy w 1933 r. Niemcy rozpoczęły wdrażanie szeregu antyżydowskich ustaw, które pozbawiały Żydów praw obywatelskich. Polityka ta przerodziła się w brutalne wysiedlenia
i masowe mordy. Pogrom listopadowy
z 1938 r. (znany jako Kristallnacht, czyli „noc kryształowa”) zapoczątkował nowy etap nazistowskich prześladowań Żydów, zmuszając tysiące osób do ucieczki
z Niemiec. Jednocześnie kraje takie jak Stany Zjednoczone, Wielka Brytania
i Kanada wprowadziły surowe ograniczenia imigracyjne dla żydowskich uchodźców, odcinając wielu z nich drogę ucieczki. To właśnie w takich okolicznościach Szanghaj stał się jedyną nadzieją na ratunek przed terrorem nazistowskich Niemiec.
Uchodźcy, chcąc opuścić Europę, potrzebowali wiz. Chiński konsul generalny w Wiedniu Ho, Feng-Shan (sprawujący urząd w latach 1938–1940), oraz jego współpracownik Zhou Qi-xiang byli głęboko poruszeni losem uciekinierów. Wbrew ogromnym naciskom wykazali się odwagą, masowo wydając wizy Żydom pragnącym ratować się ucieczką. Ten szlachetny czyn umożliwił ocalenie około dwóm tysiącom Żydów. Uchodźcy ci trafiali do Szanghaju, a stamtąd niekiedy wyruszali w dalszą drogę. Wizy wydawane przez Ho Feng-Shana zaczęto nazywać „wizami na życie”, a ich wystawianie było dowodem niezwykłej odwagi w tamtych dramatycznych czasach.
Trasy, którymi europejscy Żydzi docierali do Szanghaju, zmieniały się wraz
z przebiegiem działań wojennych
i zależały od indywidualnej sytuacji uchodźców. Dominowały szlaki morskie
i lądowe. Większość uchodźców
z Niemiec, Austrii i Polski podróżowała najpierw do włoskiej Genui lub francuskiej Marsylii, skąd płynęła do Szanghaju przez Kanał Sueski i Ocean Indyjski. Nieliczni wybierali pociąg – przejeżdżali przez Syberię do północno-wschodnich Chin, a następnie kierowali się na południe. Po wybuchu wojny na Pacyfiku w 1941 r. Japonia zajęła Szanghaj i zablokowała główne szlaki morskie, co niemal całkowicie uniemożliwiło przybycie kolejnych grup uchodźców.
Zgodnie z raportem Komitetu Pomocy Europejskim Uchodźcom Żydowskim
w Szanghaju (CAEJF) za rok 1940, cytowanym 21 lutego 1941 r. w piśmie Israel’s Messenger, do końca 1940 r. Komitet zarejestrował w mieście 23 310 żydowskich uchodźców. Zdecydowana większość z nich zamieszkała w dzielnicy Hongkou, co wynikało ze stosunkowo niskich kosztów utrzymania oraz istnienia tam sieci wsparcia dawniejszej społeczności żydowskiej.
Wzajemne wsparcie w trudnych czasach
Po przybyciu do Szanghaju uchodźcy żydowscy musieli zmierzyć się z wieloma trudnościami. Bariery językowe
i kulturowe oraz trudna sytuacja materialna sprawiły, że wielu z nich początkowo było skazanych na pomoc organizacji charytatywnych. Mimo to szybko odnaleźli się w nowej rzeczywistości, wykorzystując swoją wiedzę fachową (prawnicy, lekarze, inżynierowie, nauczyciele
i wykwalifikowani rzemieślnicy stanowili aż jedną trzecią całej społeczności). Otwierali sklepy z odzieżą, kawiarnie
i piekarnie, szybko wkomponowując się
w lokalny krajobraz. W rejonie Tilanqiao, szczególnie w okolicach ulic Zhoushan
i Huoshan, gdzie znajdowały się największe skupiska ludności żydowskiej, handel rozkwitał tak dynamicznie, że obszar ten zyskał miano „Małego Wiednia”.
Rząd i społeczeństwo Chin wykazały się głębokim humanitaryzmem, wyciągając do uchodźców pomocną dłoń. Członkowie Chińskiej Ligi Praw Obywatelskich, pod przewodnictwem Soong Chingling, Cai Yuanpeia i Lu Xuna, 13 maja 1933 r. udali się do konsulatu Niemiec w Szanghaju, by złożyć list protestacyjny potępiający nazistowskie represje. Po nocy kryształowej najważniejsze dzienniki, takie jak „Xinhua Daily”, „Shun Pao”
i „Xinwen Bao”, publikowały artykuły potępiające faszystowskie bestialstwo
i wyrażające solidarność z prześladowanym narodem żydowskim.
Mimo surowych warunków wojennych mieszkańcy Szanghaju przyjęli żydowskich uchodźców z ogromną życzliwością i otwartością – w dzielnicy Tilanqiao oferowali im dach nad głową,
a lokalne szpitale przyjmowały wielu
Ponad osiemdziesiąt lat temu, gdy nazistowskie Niemcy brutalnie prześladowały i masowo mordowały Żydów, a niemal wszystkie kraje świata zamykały drzwi przed tymi, którzy desperacko poszukiwali schronienia, naród chiński – a zwłaszcza mieszkańcy Szanghaju – w tym krytycznym momencie otworzył ramiona przed europejskimi Żydami. Szanghajczycy z empatią
i życzliwością nieśli uchodźcom bezinteresowną pomoc. W latach 1938–1941 około 20 tysięcy europejskich Żydów, uciekających przed morderczym reżimem Hitlera, przebyło oceany, by dotrzeć do Szanghaju.
12