Historia Polski w liczbach GUS Historia Polski w Liczbach GUS z 1994 | Page 69
I. ŹRÓDLA, PUBLIKACJE I ORGANIZACJA BADAŃ
STATYSTYKI DEMOGRAFICZNEJ NA ZIEMIACH
POLSKICH W OKRESIE 1795-1918
Urzędowa rejestracja stanu zaludnienia w każdym z trzech zaborów,
szczególnie na początku jej prowadzenia, obarczona była licznymi
błędami i opuszczeniami. Przynosiło to niezbyt wiarygodne wyniki ujęć
liczby ludności. Najwięcej zastrzeżeń budzą rezultaty badań prze-
prowadzanych w Królestwie Polskim, choć również i statystyki ludno-
ściowe pruskie i austriackie dotyczące ziem polskich wymagają krytycznej
oceny i weryfikacji przy ich wykorzystywaniu. 1) Także w każdym
z zaborów inny był zakres tematyczny badań demograficznych. Inna była
też organizacja zbierania danych, a także metody opracowywania
i publikowania statystyk ludnościowych przez centralne urzędy statys-
tyczne państw zaborczych, jak i przez lokalne instytucje statystyczne
działające w Królestwie Polskim, Galicji i na ziemiach polskich
znajdujących się pod panowaniem pruskim.
l.
KSIĘSTWO
WARSZAWSKIE
W okresie istnienia Księstwa Warszawskiego (1807~1815) dość
intensywnie zaczęła się rozwijać działalność statystyczna.
W 1808 i 1810 r. przeprowadzono na terytorium Księstwa spisy
ludności. Badano stan ludności i jej strukturę demograficzno-społeczną.
Zgodnie z założeniami spisy te miały objąć wszystkich mieszkańców
Księstwa. Pominięto jednak, szczególnie w pierwszym z tych spisów,
znaczną część ludności. Krytykę spisów podjął pierwszy Henryk
Grossman 2 ), później Jan Rutkowski 3), a ostatnio ich wiarygodność
podważyła zdecydowanie Irena Gieysztorowa 4), której zastrzeżenia
dotyczyły zarówno ujęć liczby ludności, jak i jej struktury.
Warto też zaznaczyć, że w celu opracowania materiałów spisowych
powołano w 181 O r. Biuro Statystyczne podległe Ministerstwu Spraw
Wewnętrznych. Była to pierwsza instytucja statystyczna na ziemiach
polskich. W 1811 r. utworzono też pierwszą w Polsce Katedrę Statystyki
w Szkole Administracji i Prawa w Warszawie powierzając jej kierowanie
Wawrzyńcowi Surowieckiemu (1769~1827). Rozwijają się także opraco-
wania autorskie. Stanisław Staszic w 1807 r. wydał książeczkę "0 sta-
tystyce Polski ... " 5), w której dokonał obliczeń liczby mieszkańców ziem
polskich po I rozbiorze, a Tadeusz Czacki w opracowaniu pt. "0 sta-
51