46
dawn il-Mistoqsijiet. Din il-kitba tirreferi għall-episodji
li kellu l-appostlu ma’ Kristu Rxoxt fejn huwa jagħmel
diversi mistoqsijiet interessanti lil Ġesù speċjalment
dwar is-salib, il-Madonna, il-limbu, l-anġli t-tajbin u
l-ħżiena u l-ġenna. Marbut ukoll ma’ din il-kitba nsibu
l-Qawmien ta’ Ġesù Kristu minn Bartilmew u l-vanġelu
apokrifu tiegħu li seta’ kellu affinità mal-vanġelu ebrajk
mitluf ta’ San Mattew. Il-kontenut tiegħu jixbah ukoll
lill-ktieb ta’ Enok. San Ġirolmu, fil-kummentarju tiegħu
dwar il-bidu tal-evanġelju ta’ San Mattew, isemmi dan
il-vanġelu ta’ Bartilmew.
Kult Antik lejn San Bert
Il-fdalijiet ta’ San Bert jinsabu fil-Bażilika ta’ San
Bartilmew f ’Ruma fuq il-gżira tat-Tevere (San
Bartolomeo all’isola Tiberina) fejn inġiebu hemm millgżira ta’ Lipari ħdejn Sqallija (hemm il-Katidral ta’ San
Bartilmew f ’Lipari) u mill-belt tal-Benevento fil-Puglia
mill-imperatur Otto III fis-sena 983, filwaqt li r-ras
tiegħu mbierka hija meqjuma fi Frankfurt il-Ġermanja
fil-Kaiserdom Sankt Bartholomaus li nbena fl-14-il seklu.
Qabel is-sena 809, ir-relikwi kienu fl-Armenja. Il-Knisja
ta’ ‘San Bartolomeo all’isola’ ġiet ipproklamata fis-sena
2002 bħala ‘memorjal’ tal-martri tas-seklu għoxrin.
Id-driegħ tiegħu jinsab fil-Katidral ta’ Canterbury, li
beda jinbena mill-ġdid fis-sena 1070, li kien ingħata
mir-reġina Emma fil-ħdax-il seklu. Filfatt kien hemm
165 knisja ddedikata lil San Bert ġewwa l-Ingilterra.
Tajjeb li ngħidu li fl-Armenja insibu l-eqdem katidral
fid-dinja msejjaħ ta’ Etchmiadzin f ’Armavi tas-sena 301
iddedikat lil San Bert. Għalhekk l-eqdem katidral fildinja (ngħidulu: Il-Katidral Omm) huwa ddedikat lil San
Bartilmew. Dan jagħmel sens meta l-Armenja li tagħha
huwa Patrun San Bartilmew kienet l-ewwel pajjiż u stat
li aċċetta l-kristjaneżmu taħt ir-re Drtad (Tiridats) III fissena 301, jiġifieri 12-il sena qabel l-Editt (Reskritt) ta’
Milan ta’ Kostantinu li fih kien ta l-libertà tat-twemmin
lill-insara kollha. L-Armenja hija l-art biblika ta’ Ararat
fejn jingħad li nstabet l-arka ta’ Noe (ara 2 Re 19:37)
u hija d-dar ta’ Togarmah (ara Eżekjel 27:14). Skont
Taċitu (ara Annales 3, 48) Quirinus kien ma’ Gaius Ċesari
fl-Armenja għas-sena 2 A.D. fejn imbagħad Gaius safa
ferut f ’Settembru tas-sena 3 A.D. Fuq il-muntanja Ararat
ħadu l-martirju 10,000 martri msallb in fl-20 ta’ Ġunju
taħt l-imperatur Adrianu. Hemm ukoll il-Monasteru ta’
San Bartilmew tat-13-il seklu f ’Baskale f ’Albarak (qabel
Derbent u kienet fl-Armenja) fil-lbiċ tat-Turkija tal-lum
qrib ħafna tal-Armenja u għandu rabta kbira mal-post
awtentiku tal-martirju tal-appostlu. Wara l-ġenoċidju
tal-Armeni imlaqqam ‘Metz Yeghern’ jiġifieri ‘il-Ħażen
il-Kbir’ (fejn kienu nqatlu miljun u nofs nisrani, insara
armeni, griegi, sirjani u kaldej) dan il-monasteru ma
baqax jiffunzjona u waqa’ f ’idejn il-militar Tork fl-1915,
illum sfortunatament jinsab imġarraf. Skont l-Agenzia
Fides minn Yerevan, aktarx li dawn l-insara Armeni
għad jiġu bbeatifikati. Illum ukoll ħafna insara Armeni
qed jiġu ppresegwitati speċjalment fis-Sirja mill-grupp
militanti iżlamiku (ISIS).
L-imħabba u d-devozzjoni lejn dan il-kbir u l-ġust
appostlu, insibuha fuq kollox hawn f’Malta sa minn ħafna
sekli ilu fir-raħal tal-Ħal Għargħur kif tixhed tassew
l-istatwa titulari li nsibu ta’ San Bartilmew minquxa flinjam ġewwa l-Belt Eterna ta’ Ruma li tagħmilha waħda
mill-isbaħ u l-itqal statwa li għandna fil-gżejjer tagħna.
B’hekk tajna ħarsa biblika u lejn il-kult antik lejn San
Bert. Il-kbir qaddis Appostlu Martri li tqaxxar ġismu
fuq l-art biex jonqox ismu fis-sema. Jalla Ġesù meta
jarana fil-Ġudizzju jgħidilna bħalma qal lil San Bert,
“Nisrani tabilħaqq, li ma għandux qerq, idħol fis-Saltna
ta’ Dejjem!”
Biblijografija
Adinlei, M., L’apostolato dei Dodici nella vita’ di Gesu’, Cinisello 1985.
Andreadis, G., “Banished faith: the exile of christian Pontus”, in Road
to Emmaus. A journal of orthodox faith and culture, 9, 3-21.
Brown, R.E., Giovanni 1-2, Assisi 1977.
Easton, M., “Biblical Meaning for ‘Bartholomew’”, in Eastons Bible
Dictionary, 1897.
Elliott, J.K., The Apocryphal Jesus. Legends of the early Church, Oxford
1976.
Fenlon, J.F., “St. Bartholomew”, in The Catholic Encyclopedia, Vol. 2, New
York 2010. Florea, S., “The World as field of God’s presence and man’s
work”, in International Journal of Orthodox Theology 2 (2011) 4-112.
Herz, N., “The etymology of Bartolomew”, in The Journal of Theological
Studies, 110-112.
Jones, A., Dictionary of Saints, London 1992.
Manns, F., Evangile de Jean, a la lumiere du Judaism, Jerusalem 1991.
Schmidt, A., “The Armenian versions I and II of Michael the Syrian”, in
Hugoye: Journal of Syriac Studies, 16 (2013) 93-128.
Schnackenburg, R., La Persona di Gesu’ Cristo nei Quattro vangeli,
Brescia 1995.