ҚАЗАҚ ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ ТҰРАҚТЫ СӨЗ ТІРКЕСТЕРІНІҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ЖӘНЕ СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫ ЖАЙЫНДА
¹ 3( 3) 2015
Ò ³ ë á ³ ë ³ ì ³
Мақалада қазақ және ағылшын тілдеріндегі тұрақты сөз тіркестеріне салғастырмалы талдау жасалынған. Дәлірек айтқанда, автор қос тілдегі екі компонентті түр-түс фразеологизмдеріне құрылымдық және семантикалық тұрғыдан талдау жүргізеді.
В статье дается сопоставительный анализ устойчивым словосочетаниям казахского и английского языков. В частности, автор делает структурный и семантический анализ двухкомпонентных фразеологизмов, образованных при помощи прилагательных цвета.
КАЛИМОВА ЖІБЕК ҮСЕМБАЕВНА
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті " Аударма теориясы және практикасы " кафедрасының меңгерушісі, филология ғылымдарының кандидаты, доцент
In the article provides a comparative analysis of stable combinations of Kazakh and English languages. In particular, the author makes a structural and semantic analysis of binary phraseology formed using adjectives of color.
ҚАЗАҚ ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ ТҰРАҚТЫ СӨЗ ТІРКЕСТЕРІНІҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ЖӘНЕ СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫ ЖАЙЫНДА
Ғылымда белгілі бір объектіні зерттеу барысында түрлі тәсілдер қолданылатыны белгілі. Сондай тәсілдердің бірі- бүтінді оның құрамдас элементтеріне бөлшектеп қарау, басқаша айтқанда, күрделі заттар мен құбылыстардың өзіндік ерекшеліктерін анықтау үшін, оларды жай бөлшектерге бөліп қарау тәсілі.
Бүтін мен оның құрамдас бөлшектерінің арақатынасы, олардың өзіндік ерекшеліктері өте-мөте күрделі құбылыс. Бұл мәселе жөнінде А. А. Реформатский төмендегідей пікір айтады: " Всякое целое предполагает свое составляющее, и любое составляющее есть часть целого. Одно без другого немыслимо " / 9,5 /.
Тұрақты сөз тіркестерінің сыңарларының ара қатынасы мәселесімен ғалымдар жарты ғасырға жуық уақыттан бері айналысып келеді. Компоненттік анализ тәсілінің пайда болуы жөнінде А. В. Посох былай дейді: " Анализ значений слов, исходящий из признания того, что значение каждого слова разложимо на составляющие его компоненты, получил название компонентного анализа " / 8,38 /. Кейбір тілшілердің пікірінше компоненттік талдау тәсілі Америкада этнолингвистика мектебінде пайда болған. Дегенмен, аталмыш тәсілдің тіл білімінде қолданыла бастауы жөнінде басқа да пікірлер баршылық. Аталмыш баяндаманың басты мақсаты- қазақ және ағылшын тілдеріндегі құрамында түр-түс атаулары бар кейбір тұрақты сөз тіркестерін құрылымдық және мағыналық тұрғыдан сипаттау. Көптеген фразеологтар тұрақты сөз тіркестерінде қазық( стержневой элемент) элементтің болатынын жоққа шығармайды( Ш. Балли, В. В. Виноградов, Б. А. Ларин, С. Ожегов, Жуков В. П.). " Под смысловым центром понимается такой знаменательный элемент фразеологизма, доля участия которого в общем значении фразеологизма очевидна ",- дейді В. П. Жуков өзінің " О смысловом центре фразеологизмов " деген еңбегінде / 4,140 /. Мәселен, төмендегі құрамында түртүс атаулары бар ала көз, ақ көңіл, көк мылжың, қара ниет, қоңыр жел, сары аяз т. б. тәрізді тұрақты сөз тіркестерін алып қарасақ, мұндағы " ала ", " ақ ", " көк ", " қара ", " қоңыр ", " сары " сөздері тұрақты сөз тіркестерінің
мағыналарын айқындауда белсенді қызмет атқарып тұрғандығына көз жеткізу қиын емес. Дәл осындай мысалдарды ағылшын тілінен келтіруге болады: black frost( қара суық- холода без инея и снега "), blue blood( ақ сүйек- " голубая кровь "), green winter( қарсыз жылы қыс- мягкая, бесснежная зима), red cock( өрт- " красный петух ", пожар), a white man( адал адам- порядочный, честный человек), yellow boy( антұрған, қорқақ адам- подлый, трусливый человек) т. б. Сөз тіркестерінде түр-түс атауларының негізгі немесе қосалқы роль атқарып тұратындығы- олардың басқа сөздермен байланысуына байланысты болады. Дегенмен, түр-түс атауларын білдіретін сөздердің тұрақты сөз тіркестерінің құрамында қолданылған кезде қосалқы роль атқаратын жағдайы сирек кездеседі деуге болады. Мәселен, аталмыш сөздер зат есіммен қабыса тіркесіп, қандай да бір заттың иә құбылысының сынын, сипатын суреттеу кезінде, яғни өзінің тура мағынасында қолданылған жағдайда түр-түс атаулары сөз тізбегіндегі басқа сөздерге қазық бола алмайды. Мысалы, ақ қар- white snow, қара балық- black fish, қызыл гүл- red flower. т. б.
Қазақ және ағылшын тілдерінде түр-түс атауларының қолданыс аясы өте кең, әрі сан-салалы. Олар өздерінің тура мағынасында қолданылуымен қатар фразеологизмдер жасауда тірек сөздің қызметін атқарып, жаңа сөздердің, жаңа сөз тіркестерінің пайда болуына белсенді түрде қатысып отырады. Құрамында түр-түс атаулары еркін бар сөз тіркестерінің тұрақты сөз тіркестеріне айналуының басты себебі- түр-түс атауларын білдіретін сөздердің ауыспалы мағыналарының пайда болуы. Олардың ауыспалы мағыналарының пайда болуында шешуші роль атқаратын фактор- белгілі бір түстерге тән символдық мағына. Демек, түр-түс атауларының символдық мағыналары тілде тұрақты сөз тіркестерінің жасалуына түрткі болады. Мәселен, көптеген тілдерде " қара " сөзіне тән ежелден келе жатқан символдық мағына- ауыр қасірет, қайғы-зар, қиыншылық, жауыздық, үстемдік екені белгілі. Қараңыз: қара бауыр, қара жүрек, қара ниет, қара сойыл, қара тілек т. б., немесе ағылшын тіліндегі black hearted( қара жүрек), the Black hand(" Қара қолдылар "
24