Kuruluşundan Tanzimat’a Defterhâne-i Hakanî
sim verilmiş olabileceği gibi, Server Dede olarak anılan kişi defter emini değil de Defterhâne
kâtiplerinden birisi olup, zamanında onun şakirdi olan ve fıtraten de ona benzeyen şakirde ona atfen bu lakap verilmiş de olabilir. Nitekim, Defterhâne’de şakirdlerin gerçek isimlerinden
ziyade vasılarına nispetle takılan künyeleri ile anıldıkları bilinmektedir.221
Server Efendi’nin ölümü ile ilgili olarak mezar taşında yazılı olan tarihten başka bir
tarihe daha rastlamaktayız. Defter-i Hâkanî çalışanlarından Emirgânlı Mustafa Efendi tarafından yazılmış olan bir levhada, “Ser verip sır vermeyen Server Dede, sene 1161” (M.1748) yazılı olduğunu KONYALI’dan öğrenmekteyiz.222 O’nun görüp okuduğunu ifade etmesine ve
hatta bu levhada yazılı metne eserinde yer vermesine istinaden Defterhâne binasında yaptığımız araştırmada böyle bir levhanın mevcut olmadığını gördük. Muhtemelen bu levha
1942 yılından sonra kaybolmuş olmalıdır. Mezar taşında 1180 yazmasına rağmen 1161 tarihli bir levhada Server Efendi’den bahsedilmesi düşündürücüdür. Server Efendi’nin türbesindeki mezar taşlarının Sent Efemia mabedinden getirilen sütunlar işlenerek yapılmış olduğunu ve sonradan konulduğunu düşündüğümüzde223 tek bir olasılık akla gelmektedir ki; mezar taşında yazılı olan 1180 tarihi, mezar taşlarının yapılarak, üzerindeki metnin hakkedildiği tarihtir. Server Efendi’nin asıl ölüm tarihi ise, Emirgânlı Mustafa Efendi’nin levhasında belirtilen 1161 tarihidir.
Topkapı Sarayı Müze Arşivi’ne ait bir belge, Server Efendi’nin söz konusu rivayette anlatılan ya da buna benzer bir hadise sonucunda öldürüldüğünü doğrular niteliktedir. Bu vesikada, “Defterhâne kâtiplerinin her biri beşer onar keselik zeamete malik olmuşlar ve
günlük beşer onar kuruş kâtiplik harcı almakta iken, yaptığı işte ser vermek olur sırrı ayan eylemek olma diye Defterhâne içinde medfun babanın hilafına rüşvet aldıkları”224 belirtilmektedir. BARKAN’ın, bu belgenin muhtemelen 1150 ya da öncesine ait olduğunu ifade etmesi225
, Server Efendi’nin ölüm tarihi ile Defterhâne’nin yeni binasına taşındığı tarihi etkileyebilir
düşüncesinden hareketle yaptığımız incelemede, bir hayli uzun bir metne sahip olan belgenin 2. sayfasının ortalarında, 81 senesinde defterdarlık yapan Sarim İbrahim Paşa’dan söz edildiğini tespit ettik. İbrahim Paşa hakkında yaptığımız tetkikte 1181 senesinde kısa bir süre
Defterdarlık görevinde bulunduğunu ve 1184 tarihinde ise vefat etmiş olduğunu gördük.226
Ayrıca, bu vesikanın tahlilinden Sarim İbrahim Paşa’nın bu görevde bulunmadığı ve henüz
hayatta olduğu anlaşılmaktadır. Dolayısıyla bu vesika 1182-83 yıllarına ait olmalıdır. Yine, vesikada Server Efendi hadisesinin yakın bir zamanda meydana gelmiş olduğunu gösteren bir
del il bulunmadığı gibi, bir hayli eskiden olan bir hadiseden bahsedilir bir tarzda söz edilmektedir. Bu durum Emirganlı’ya ait 1161 tarihini güçlendirmektedir. H.1161 tarihi, Server Dede
hadisesinin, Defterhâne yeni binasına nakledildikten sadece 4-5 sene sonra meydana geldiğini de ortaya koymaktadır.
221 TSMA.D.3208, vrk.2
222 Konyalı, a.g.e., s.286
223 Konyalı, a.g.e., s.285
224 TSMA. D.3208/2
225 Ömer Lüti Barkan, “Türkiye’de İmparatorluk Devrinin Büyük Nüfus ve Arazi Tahrirleri ve Hakana Mahsus İstatistik Defterleri-I”, Osmanlı
Devletinin Sosyal ve Ekonomik Tarihi, İstanbul 2000, C.I, s.185; Barkan, Hüdavendigar Livası Tahrir Defterleri, Ankara 1988, s.10
226 Hafız Hüseyin Ayvansarayi, Vefeyat-ı Selatin ve Meşahir-i Rical, Haz. Fahri Ç.Derin, İstanbul 1978, s.93
56