Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Defterhâne-i Hakanî
Tapu senetlerinin düzenlenmesi ile ilgili önceki nizam ve kanunnâmelerde senetlerin tebdili bir zaruret olarak kabul edilmemesine rağmen, bu Talimatnâme ile “bundan sonra
ne sebeple olursa olsun kimseye senetsiz mîrî arazi tasarruf ettirilmeyeceği, bu nedenle herkesin
senet almasının ve atik senetleri ile temessükleri olanların senetlerini yenileri ile değiştirmelerinin mecburi olduğu” belirtilmektedir. İşin sıkı tutulması için de, taşra memurluklarında en üst
yönetimden müdür ve kâtiplere kadar herkesin sorumlu olacağını, herkesin görevini eksiksiz olarak yerine getirmesini te’kiden bildirmektedir. Tapu kâtipliği işlerinde mahkeme, nüfus ve kaza kâtiplerinden güvenilir ve liyakatli olanların istihdam edilmelerini de istemektedir. Talimat’ın birinci maddesinde yer alan hükümlere göre, senetlerini almayan ve yenilemeyenlerden iki kat harç alınacağı ve tapu resmine tabi olanların arazisinin ise müzayedeye çıkarılacağı İlannâme’de656 ayrıca tebliğ edilmektedir.
Talimat’ın birinci maddesi, bu talimatın hazırlanmasının gerekçelerinde de belirtildiği üzere, tapu usulünün sıkı bir düzene sokulmasını, senetsiz yani kayıt dışı kalmış arazi bırakmamayı hedef almaktadır. Böylece, tahrir defterlerinde uygulandığı üzere devlet, “hâriç-ez-defter” olan
arazileri dâhil-i defter etmeyi prensip edinmiştir. Kadim usullerin bir benzeri olan bu uygulama ile kayıtsız arazi bırakılmayacak, arazi nizamı sıkı kontrol altına alınacak ve bu vesile ile hazineye büyük oranda
vergi geliri de sağlanacaktır. Ayrıca Merkez, sorumluları belirleyip ikaz ederek, suiistimallerin de önüne
geçmeye çalışmaktadır.
Talimatnâme’de her muamele için alınacak
harçlar ayrı ayrı teferruatıyla ifade edilmiş olup, ayrıca
bu işlerle uğraşan kâtiplerinde “kâtibiye harcı” almalarına imkân sağlamıştır.
Talimatnâme’nin komisyon raporları incelendiğinde ve talimatın uygulamaları tetkik edildiğinde görülecektir ki, 1263 tarihinde senet düzenlemekle görevlendirilen Defterhâne’nin işlemleri bir hayli
arttığından Defterhâne’nin personel sayısı ve teşkilat
yapısı da büyümüş ve taşra teşkilatlanmasının yapılandırılması ihtiyacı da ortaya çıkmıştır. Bu süreç, ilerleyen tarihlerde Defterhâne’nin nezarete dönüşmesine de gerekçe olacaktır.
Defterhâne-i Hakanî Logolu Matbu Tapu Senedi Örneği
656 BOA. İ.MMS. dos.no:17/743, vrk.2/1
172