Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Defterhâne-i Hakanî
Arazi Kanunnamesi yüz otuz iki maddeden müteşekkil olup, mukaddime kısmı ile
başlamakta ve üç bâb ile bir hatime kısmından oluşmaktadır.618 Kanunname’nin “mukaddime” kısmında (1.-7. maddeler) arazi türleri sayılıp, bunların kısa tarilerine yer verilmektedir.
Buna göre arazi beş kısma ayrılmaktadır:
23 Şevval 1274 (6 Haziran 1858) tarihli Arazi Kanunname-i Hümayunu
1.
Arazi-i Memlûke: Kişilerin tam mülkiyetinde bulunan ve sahibinin dilediği gibi tasarrufta bulunabileceği arazilerdir. Mülk arazi 4 kısımdan oluşmaktadır. Bunlardan birincisi, köy ve kasabalarda bulunup iskân yerlerinin mütemmini sayılıp yarım dönümü geçmeyen yerlerdir. İkincisi, mîrîden ayrılıp temlik edilerek mülk hâline gelen arazilerdir. Üçüncüsü,
öşüre tabi olan ve fetihlerde ele geçirilip ganimet olarak verilen arazilerdir. Dördüncüsü ise,
haraca tabi olup fetihlerde ganimet olarak dağıtılmayıp gayrimüslim olan sahiplerinin ellerinde bırakılan arazilerdir. Mülk arazi ile ilgili muamelat şer’i hukukun konusu olduğundan ve
hükümleri fıkıh kitaplarında bulunduğundan arazi kanunnamesinde arazi memlûke hükümlerinden bahsedilmemiştir.
618 Arazi Kanunnamesi tüm maddeleri ile ayrıntılı olarak değerlendirilmeye çalışılsa ciltler dolusu bir eserin kaleme alınmasını sağlayacak nispette şümullü olup, etkileri Cumhuriyet Türkiye’sinde de uzun müddet devam etmiş bir hukuk metni olmasından dolayı, burada ancak genel hatları
ve bazı maddeleri ile değerlendirilecektir.
23 Şevval 1274 tarihli Arazi Kanunnamesinin tam metni için bkz.: TKGM.KK. “Suret-i Kanunname-i Arazi”; Karakoç Serkis, a.g..e., C.1, s.178254; DÜSTUR, 1.Terkip, C.1, s.165-199; Atıf Bey, Arazi Kanunname-i Hümayunu Şerhi, İstanbul 1330; Hüseyin Hüsni Efendi, Arazi Kanunnamesi Şerhi, İstanbul 1310; Ali Haydar, Şerh-i Cedidü’l Kanunu’l-Arazi, İstanbul 1311
162