Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Defterhâne-i Hakanî
Bunlar ve benzeri irade, tebliğ, kanun ve nizamlarla örfî hukuk alanına ait olan mîrî
arazi üzerindeki veraset hukuku ile ilgili hususlarda, şer’î kanunlar alanını hayli genişleterek,
mülkiyete ait olup, fıkıh kurallarına göre hüküm verilen bir alan hâline dönüşmüştür. Bütün
bu uygulamalar ise, mîrî arazinin özel mülkiyete dönüşmekte olduğunu açık bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu anlayış zamanla çıkarılan kanunların ve tapu senedi verilmesi uygulamasının tesiriyle reayada da yerleşmeye başlamıştır. Reaya tapu senedini aldığı araziyi kendi mülkü gibi görmeye başlamıştır. Tapu kelimesinin, “arazi-i mîrîyenin tasarrufu için verilen
sened karşılığı ödenen icare (bir nevi kira-peşin ödeme) olduğu, yoksa senedden maksadın
rakabe olmadığı vurgulanmaya çalışılmış ve hatta arazi kanunnamesi üzerine yazılan şerhlerde de bu konu izah edilmeye çalışılmış, fakat bu anlayış gittikçe daha da yaygın bir şekilde yerleşmiştir.578
Mîrî araziler üzerindeki tasarruf yetkilerinin
giderek özel mülkiyete dönüşmesinin başlangıcı olarak da kabul edilebilecek olan 7 C.Evvel 1263 tarihli resmî tebliğin konumuz açısından en önemli tarafı ise tapu senetlerinin Defterhâne mührü ile mühürlenerek verilmesi ve bu senetlerin Defterhâne’de
belirli bir sicile kaydedilmesi hükmüdür. Bu hüküm
ile taşınmaz malların bir sicile yeni “tapu siciline”
kaydedilmesi fikrinin temelleri atılmıştır.
Osmanlı Devleti’nin kuruluş yıllarından itibaren arazi ile ilgili defterlerin tutulduğu ve muamelelerin yürütüldüğü önemli bir kalem olan Defterhâne’nin tapu senetlerini düzenlemek
ve tapu sicilini tutmakla görevlendirilmesinden itibaren teşkilat yapısı değişip genişleyerek,
günümüz modern tapu teşkilatına benzer bir yapıya dönüşmeye başlamıştır. Dolayısıyla 7
C.Evvel 1263 (23 Nisan 1847) tarihini, mülkiyete esas teşkil etmek üzere tapu sicilinin tutulmasının ve günümüz modern tapu teşkilatının kuruluş tarihi olarak kabul etmek mümkündür.
Defter-i Hakanî arması
Günümüzde Tapu ve Kadastro Genel
Müdürlüğü’nün kuruluş yıldönümü olarak, ileriki kısımda
ele alınacak olan 5 C.Ahir 1263 tarihli Nizamnâmenin ilanı başlangıç olarak kabul edilip her yıl kutlanmakta ise
de, bu Nizamnâmenin söz konusu tarihte ilan edilmediği, bu tarihin Tanzimat Fermanı’nın ilanından sonra, fermanın gereği olarak ilan edilen kanun ve nizamnâmelerin
kaydedilmesi amacıyla tutulan “kavanin-i kalemiyye
defteri”ne kaydedildiği tarih579 olduğu anlaşılmaktadır.
Defter-i Hâkanî mührü
578 Ali Haydar, Şerh-i Cedidi’l-Kanuni’l-Arazi, İstanbul 1311, s.32
579 Nizamnâmenin kayıt tarihi ve göndermeler için bkz: Karakoç Serkiz, a.g.e., C.I, s.126, 307
137