Kuruluşundan Tanzimat’a Defterhâne-i Hakanî
Tahrir Defteri Örneği
rinden birisi de devletin otoritesini yerleştirmek ve etkili kılmak için bazı devir ve bölgelerde yaptığı yeni düzenlemeler yani ıslahat girişimleridir. Bazı bölgelerde şahıs ve aile mülkü
hâlindeki toprakların sahiplerinin veya vakıf idarelerinin imparatorluk siyasî ideolojisine ve
devlet maliyesine karşı yıkıcı bir tesir yapabilecek şekilde gelişip güç kazanma yolunda olmalarının önlenmesi ve yeni düzenlemeler yapılması ancak tahrirler yapılmasıyla mümkün olabilmektedir. Nitekim, Fatih bu tür yapılanmaları sıkı bir şekilde incelemeye alıp bunların bir
kısmını neshetmişti.390 Bu şekilde hem bu kişi ve vakıların zamanla devlet için tehdit edici
güç olmaları önlenmiş hem de bunların muafiyetleri dolayısıyla devletin uğradığı vergi gelirlerinin azalmasına engel olunmuştur.
Bunların dışında tahrirlerin yapılmasını gerektiren başka durumlar da ortaya çıkmaktadır. Zamanla bir yerin geliri büyük miktarda artarsa veya azalırsa, nüfus başka yerlere göç ederse ve yeni göçlerle kalabalıklaşırsa, yeni köyler kurulursa yahut arazi ihtilaları artarsa, bir de önceki tahririn üzerinde uzun zaman geçip yeniden kontrolü gerekirse tahrirler yenilenirdi.391 Yine birbirini takip eden iki tahrir arasında savaşların yol açtığı yıkımlar, iç
çalkantılar, tarım gelirlerinde doğal sebeplerle veya nüfusta salgın hastalık gibi nedenler390 Barkan, Hüdavendigar, s.14-17
391 Mehmet Zeki Pakalın, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, İstanbul 1993, C.III, s.376
85