Archiwa i archiwalia prywatne w zasobie Archiwum Państwowego w Szczecinie
155
niepaństwowego zasobu archiwalnego ewidencjonowanego (art. 42.). Z kolei
materiały archiwalne proweniencji prywatnej uznane zostały za niepaństwowy nieewidencjonowany zasób archiwalny (art. 46.)18.
Ustawa z 1983 r. określiła zakres obrotu i gromadzenia archiwaliów prywatnych (art. 47.). Według tych przepisów, właściciel materiałów archiwalnych posiada pełnię własności (art. 47. ust. 1.), ograniczoną jedynie zakazem
wywozu ich zagranicę (art. 14.). Właściciel archiwaliów posiada prawo do
ich sprzedaży, wymiany i darowizny (art. 47. ust. 2.). W przypadku sprzedaży ustawodawca jednak zagwarantował archiwom państwowym prawo do
pierwokupu takich materiałów archiwalnych (art. 47. ust. 3., art. 9. ust. 1.)19.
Zmiana przepisów stworzyła nowy stan prawny. Państwo polskie uznało posiadanie materiałów archiwalnych przez osoby prywatne i jednocześnie
uznało ich prawo do obrotu nimi. Ale przepisy te również umożliwiły archiwom państwowym większy udział w rynku archiwalnym, zwłaszcza tym komercyjnym – prawo pierwokupu.
Archiwum od drugiej połowy lat pięćdziesiątych XX w. nabywało w drodze darowizn lub kupna od osób prywatnych niewielkie akcesje dawnych
archiwaliów, najczęściej pomeraników wytworzonych przed 1945 r., często
z XVI-XIX w. Osoby te lub ich ascendenci najczęściej weszli w posiadanie tych
materiałów w latach tuż po zakończeniu II wojny światowej, osiedlając się na
Pomorzu Zachodnim. Niekiedy pośrednikiem w zakupie takich materiałów
był szczeciński sklep DESA (Dzieła Sztuki i Antyki)20. Archiwum nadal nabywa niewielkie ilości archiwaliów na rynku antykwarycznym i kolekcjonerskim. Ostatnim nabytkiem (luty 2015 r.) jest kościelny rejestr opłat pogrzebowych z Darłowa z 1649 r.21
Przemiany polityczne i ustrojowe w Polsce przyczyniły się do wzrostu
zaufania społecznego do archiwów państwowych, choć nie ujmując nic pozycji społecznej tych placówek, biblioteki, zwłaszcza uczelniane jako „mniej
zależne od władzy” postrzegane były do 1989 roku za godniejsze zaufania
instytucje w zakresie zabezpieczenia spuścizn prywatnych22. Ponadto archi18 Tamże,
art. 46.: „Nie ewidencjonowany niepaństwowy zasób archiwalny tworzą materiały powstałe i powstające w wyniku działalności osób fizycznych, stanowiące własność tych
osób lub ich prawnych spadkobierców”.
19 R. Górski, Archiwa osobiste, s. 25.
20 Nabytki, jeśli udało się odtworzyć ich proweniencję, zasilały zespoły macierzyste lub
włączane były do zespołu 65/16 Rękopisy i spuścizny.
21 Archiwum Państwowe w Szczecinie kupiło rejestr od spadkobierców zmarłego w Ko
szalinie kolekcjonera broni. Posiadał on również cenną bibliotekę i wspomniany jeden rękopis
pochodzący z kościoła św. Gertrudy w Darłowie. Spadkobiercy podzielili kolekcję i sprzedali
ją kilku instytucjom kultury i dziedzictwa narodowego, m.in. broń białą kupiło Muzeum Oręża
Polskiego w Kołobrzegu.
22 Dział rękopisów – Muzeum Literatury Książnicy Pomorskiej przejął do lat dziewięćdziesiątych XX w. kilkadziesiąt spuścizn po osobach publicznych, artystach, głównie literatach