222
Recenzje i omówienia
tej bazie źródłowej z archiwów w Szczecinie i Poznaniu oraz literaturze nie
mieckiej i polskiej. Poważną część wyników swoich badań, zawartych w tej
książce, Chojnacka opublikowała już wcześniej w postaci kilku artykułów
ogłoszonych w czasopismach naukowych w latach 1952-1972 (omówionych
i wykazanych we Wstępie i Bibliografii). Całość została zaprezentowana w po
staci tej książki, stanowiącej poprawioną wersję rozprawy doktorskiej obro
nionej w 1975 r., którą w porozumieniu z autorką (ze względu na stan jej
zdrowia) przysposobił do druku prof. Bogdan Wachowiak, zasłużony badacz
dziejów Pomorza Zachodniego, Brandenburgii i Prus.
Książka składa się, poza Uwagami wprowadzającymi (pióra Wachowiaka) ze
Wstępu, z dwóch części, podzielonych na rozdziały i podrozdziały, Zakończenia
oraz Bibliografii i streszczenia niemieckojęzycznego. Pod względem terytorial
nym dotyczy odcinków Odry od Wrocławia po Szczecin, a przede wszystkim
od Frankfurtu po Szczecin, zwłaszcza zaś od ujścia do niej Warty i Warty na
odcinku od Poznania. Traktuje szczegółowo o handlu Wielkopolski ze sta
nowiącym ośrodek ważnych jarmarków Frankfurtem nad Odrą i poprzez
Szczecin i Bałtyk z zachodnią Europą. Pod względem chronologicznym obej
muje ona okres od schyłku XV w. po rok 1618, związany z zawarciem układu
w Trzebiszewie regulującego zasadniczo stosunki handlowe polsko-branden
burskie i początkiem wojny trzydziestoletniej.
We Wstępie zostały najpierw omówione: literatura dotycząca głównie han
dlu na Warcie i Odrze a także wykorzystane dla celów porównawczych nie
które opracowania odnoszące się do handlu wiślanego oraz podstawa źró
dłowa pracy. Dalej autorka określiła zakres treści książki, stwierdzając, że
przedmiotem jej rozważań będą następujące zagadnienia: ramy politycz
ne, warunki naturalne i podstawy techniczne oraz prawno-organizacyjne,
kierunki, skład towarowy (w postaci zboża, drewna i produktów leśnych
z Wielkopolski w eksporcie, a soli i śledzi w imporcie ze Szczecina).
Pierwsza część książki jest poświęcona problemowi zabiegów poli
tycznych o wolność żeglugi handlu na Warcie i Odrze w XVI i początkach
XVII w. (do 1618 r.). W pierwszym jej rozdziale, opartym głównie na litera
turze, autorka referuje polsko-pomorskie zabiegi dyplomatyczne mające na
celu usprawnienie handlu szczecińsko-odrzańskiego w XVI w. Podkreśla fakt
rywalizacji miast Marchii Brandenburskiej (głównie Frankfurtu nad Odrą)
z książętami pomorskimi, wynikającej ze wzrostu tempa wymiany handlo
wej Wielkopolski i Szczecina oraz kolizji interesów szlachty nowomarchij
skiej zbywającej swe produkty rolne w Szczecinie z podobnymi z interesami
szlachty wielkopolskiej. Zacieśnieniu więzi ekonomicznych Frankfurtu nad
Odrą z rynkami Wielkopolski, a także interesom gospodarczym Wrocławia
miał z kolei przeciwdziałać układ zawarty 12 kwietnia 1512 r. we Wschowie
przez Pomorze, Saksonię i Rzeczpospolitą. Udział w nim Rzeczpospolita
przypłaciła zniesieniem przez Poznań, Kalisz i Kraków prawa składowego
obowiązującego wszystkich obcych kupców. W dalszym ciągu tego rozdzia