Przywilej Antoniego Szołdrskiego starosty rogozińskiego na rabinat w Rogoźnie...
213
cywilnych, takich jak wykroczenia religijne albo nieposłuszeństwo wobec
rozporządzeń władz gminnych w sprawach podatkowych. Sądy duchow
ny i świecki orzekały na podstawie przepisów prawa żydowskiego; w spra
wach podatkowych rabini respektowali prawo państwowe. Sądy żydowskie
nakładały kary cielesne, pozbawienia czci i przywilejów, klątwy oraz kary fi
nansowe. W posiedzeniach sądu uczestniczył pisarz, który spisywał zeznania
świadków i przebieg rozpraw. Wyroki ogłaszano w bóżnicy. Od wyroków
sądów gminnych można było się odwołać do sądów wyższego szczebla sa
morządu żydowskiego lub do sądu wojewodzińskiego oraz sądu starosty10.
O tym, że tak właśnie było i w gminie żydowskiej tego miasteczka, można
wnioskować pośrednio, nie tylko zakładając podobieństwo jej organizacji do
organizacji gmin żydowskich w innych miasteczkach, znanej z większej licz
by zachowanych dla nich źródłach historycznych, ale i w świetle informacji
ujętych dla kahału rogozińskiego w trzech przekazach: taryfie pogłównego
żydowskiego, w publikowanym tu przywileju nominacyjnym na urząd rabi
na, obu pochodzących z tego samego 1765 r., a także w regestrze zarządzenia
wydanego w 1778 r. przez magistrat Starego Rogoźna dla kahału rogozińskie
go na prośbę tego ostatniego.
Zanim jednak przejdziemy do analizy ich treści, należy stwierdzić, że za
warta w literaturze wiadomość, jakoby w czasie pożarów Rogoźna w latach
1784 i 1792 została rzekomo zniszczona większość źródeł dotyczących star
szych dziejów gminy żydowskiej w tym miasteczku, i pozostały tylko: przy
wilej królewski dla niej z 5 października 1778 r., zdeponowany w Archiwum
Państwowym w Poznaniu, i wpis aktu stanowiącego pozwolenie na wybór
starszych otrzymanego od starosty-tenutariusza rogozińskiego w poznań
skiej księdze grodzkiej z 1781 r.11, nie jest jednak ani w pełni prawdziwa, ani
ścisła. Po pierwsze z tego względu, że źródeł do dziejów gminy żydowskiej
w Rogoźnie zachowało się trochę więcej. Wiadomo bowiem, że wiadomości
dotyczące Żydów rogozińskich występują w wielu aktach i dokumentach za
pisanych w Metryce Koronnej12, w księgach grodu poznańskiego i mniej licz
nie w księgach innych grodów Wielkopolski właściwej13, a zapewne i w in
10 I.
Schipper, dz. cyt., s. 95-99; J. Wijaczka, dz. cyt., s. 80-83 i 144.
Heppner, J. Herzberg, dz. cyt., s. 897-898.
12 M. Horn, Regesty dokumentów i ekscerpty z Metryki Koronnej do historii Żydów w Polsce 1697-1795, t. I, Czasy saskie (1697-1763), Wrocław 1984; t. II, Rządy Stanisława Augusta (1764-1795),
cz. 1, 1764-1795, cz. 2, 1780-1794, Wrocław 1984, 1988, poz. według indeksów w poszczególnych
tomach. Dla 2. poł. XVI i XVII w. zob.: J. Morgensztern, Regesty z Metryki Koronnej do historii
Żydów w Polsce (1574-1588), BŻIH 1963, nr 47-48, s. 115-129; tejże, Regesty […] (1588-1632), tam
że 1964, nr 51, s. 59-78; tejże, Regesty […] (1633-1660), tamże 1966, nr 58, s. 107-150; tejże, Regesty
dokumentów z Metryki Koronnej i Sigillat do historii Żydów w Polsce (1660-1668), tamże 1968, nr 67-108; tejże, Regesty dokumentów […] (1669-1696), tamże 1969, nr 69, s. 71-109.
13 Zob. np. APP, Poznań Gr. 808 (r. 1692), k. 76-77v i 79-79v i 81v., Gr. 818 (r. 1698), s. 303-304, Gr. 1216 (l. 1699-1706, 1710-1711), k. 143v., Gr. 1245 (r. 1765-1788), k. 589v. i 594; Wschowa
Gr. 227 (r. 1783), k. 71-71v. i 75; Kościan Gr. 205 (r. 1787), k. 498-499v., Gr. 213 (r. 1790), k. 704.
11 A.