Monograf Journal Edebiyat ve İktidar (2014 / 1) | Page 94

ODAK 94 • Naim Atabağsoy Latîfî’nin tezkiresiyle daha belirgin çizilmeye başlanmıştır. Kasidenin Divan şiiri geleneğindeki yerini vurgulamaya yönelik olarak İnalcık’ın aşağıdaki tespitine değinmek gerekir. İnalcık, Fuzûlî’nin, bir şairin kendisini göstermesi için en önemli türün kaside olduğunu dile getirmesi üzerine şunu söyler: Kuşkusuz, mükemmel bir divan şâiri olmak için “sanâyi‘-i eş‘âr”ı çok iyi öğrenmek gerekir. Fuzûlî’de bugün o kadar beğendiğimiz lirik gazeller, ona göre gençlik, şeydâlık eseridir; gerçek şâir, şiir sanatlarını öğrenip uygulayabilen şâirdir. İşte burada, patronun yüksek saray kültürüne cevap vermeye çalışan klasik şâiri, divan şâirini buluyoruz. Onun mükemmel saydığı şiir, kasidedir (39). Bu tespit yalnızca kasidenin Osmanlı Divan şiirinde sahip olduğu alanı değil, şairin de gelenekte ve padişahla ilişkisinde yerleştiği konuma yönelik etraflı bir düşünceyi kapsamaktadır. Şairin hünerlerini göstermesinin öneminin patron bağlamında öne çıktığını vurgular. Şiirde hüner göstermenin mükemmeliyeti bu sebeple direkt olarak patronla ilişkilendirilir. Burada bu tespitin yanlışlanması önerilmemektedir. Ancak şunu gözden kaçırmamak gerekir ki, kasidenin önemini ön plana çıkaran patronla ilgili bu son faktörle birlikte kültür patronajında patron ve şairin birbirine göre konumlandıkları yer ve arzulanan sanat düzeyi de dâhil olmak üzere şairin üretim süreciyle ilişkilendirilebilecek faktörler bütünüyle ele alındığında şairin üretim Klasik Dönem Osmanlı Şiirinde Patronaj ve Şairin Üretim Süreci İlişkisine Bir Bakış • 95 sürecinin tümden dışsal bir etkinin tasarrufu altına alınmadığı görülür. Osmanlı Devleti’nde patronajın doğuşu ve gelişmesi, bu gelişmede dışarıyla kurduğu ilişkiler ve patron-şair ilişkisini genel çerçevede ele almış bulunuyoruz. Şairin varlığını sürdürmesinin ve kalıcılık sağlamasının önemli ölçüde patrona bağlı olduğu elbette göz ardı edilmemelidir. Ancak hâlâ bizler için üzerinde durulacak bir mesele vardır; o da şiir üretimi ve şair arasındaki ilişkinin irdelenmesi ve bu ilişkinin ne ölçüde korunmuş, dışa kapalı bir ilişki olduğunun tartışılmasıdır. Patronaj - Üretim İlişkisi ve Üretimi Etkileyen Diğer Unsurlar Üretim kavramı şairin, şiirini meydana getirme sürecinde şiir üzerindeki tasarrufuna vurgu yaparken patronajın varlığı ve üretim sürecine etkisi de göz ardı edilmemelidir. Muhakkak ki üretim süreci şairin tasarrufundadır. Ancak yine de şair, şiirini meydana getirirken Divan şiirinin gerektirdiği çizgiler dâhilinde kalması gerektiğinden ve şiirin sunulduğu kişi (yani gaye) patron olduğundan üretim sürecinde patronajın etkin rolü unutulmamalıdır. Ayrıca sunulan şiirin, patronun arzu ettiği sanat düzeyini yansıtması gerektiğinden bu faktör de önemlidir. Öyleyse üretimde şairin kendi tasarrufunun sınırlarını belirlemek adına patronajın etkisini ve Divan şiirinin şairi yönlendirdiği noktaları ortaya koymak gerekiyor. Öncelikle Divan şairi belli mazmunlar çerçevesinde şi- monograf 2014/1