Monograf Journal Edebiyat ve İktidar (2014 / 1)

ODAK 88 • Naim Atabağsoy geleneğinin Osmanlı’daki öncülerinden biri olarak edebiyat için değerli bir patron olmuştur, denebilir. II. Murad’ın oluşturduğu şiir muhitinde Şeyhî, Şeyhoğlu Cemali, Şemsi, Nakkaş Sâfi, Gelibolulu Za’ifi, İvazpaşa-zâde Ata’i, Hüsami, Hassan, Bursalı Ulvi ve Aşki gibi şairler yer almaktadır. Hatta II. Murad, Çelebi Mehmed’in ölümünden sonra kendisine intisap etmiş olan Şeyhi’yi vezir yapmak istemiş, ancak çevresi tarafından engellenmiştir (İpekten, 21). Osmanlı’daki patronaj anlayışı böylece yerleşmeye başlamıştır. Bu gelişmelerin yanı sıra, Osmanlı’da patronajın yerleşmesindeki dış faktörler de unutulmamalıdır. Timur’un istilasından sonra yeniden canlanmaya çalışan Anadolu’da II. Murad’ın edebiyata yönelik tavrı son derece dikkat çekicidir. Bu çerçevede Halil İnalcık’ın, 15. yüzyılda Orta Asya ve Timurluların temsil ettiği yüksek ilim ve sanat rönesansının Osmanlı’ya örnek teşkil ettiği düşüncesi önemlidir (18–9). Bu görüş, II. Murad devrinin patronaj anlamındaki hususiyetini büyük ölçüde açıklar. Patronaj açısından bu tip bir örnek alma Osmanlı Devleti’nde Fatih Sultan Mehmet devrinde de sürmüştür. Onun devrinde de “İslâm hükümdarlarının davette yarıştıkları” Abdurrahman Câmî, 5000 altın armağan gönderilerek İstanbul’a davet edilmiştir (İnalcık, 19). İnalcık, Fatih Sultan Mehmet’in Câmî’ye gönderdiği bağışları, bu kültürün bir hâmisi ve patronu olduğunu gösterme çabası olarak açıklar (20). Fatih, Osmanlı Devleti’ni Doğu kültürünün merkezi ko- Klasik Dönem Osmanlı Şiirinde Patronaj ve Şairin Üretim Süreci İlişkisine Bir Bakış • 89 numuna getirmeye çabalıyordu. Yukarıda Câmî’ye dair ifade edilenler bunu gösteren önemli bir örnektir. Bu konuyu biraz daha açmak adına Kalpaklı’nın yazısına tekrar dönülebilir. Kalpaklı, tezkire sahibi Sehî Beg’in, Fatih’in Arap ve Acem ülkelerinden şair ve yazarlar getirdiğine dair bir kaydını aktarır. Hatta Anadolu dışından gelen şair ve yazarlara yönelik olarak artan bu ilgi Osmanlı’da devrin şairleri arasında huzursuzluk yaratmaktaydı (Kalpaklı, 46). Fatih devrinin şairlerinden Mesîhî de Acem şairlerinin revaçta olması durumuna şu beytinde yorum getirir: Mesîhî gökden insen sana yer yok Yürü var gel ya Arabdan ya Acemden (İsen, 89). Böylece Mesîhî, padişaha karşı düşüncesini açıkça ifade ederken, devir hakkında da çok net bir gözlemini bizlere aktarmış olur. Öyle görünüyor ki İran şairleri Fatih devrinin başlarında hâlâ Anadolu’daki ve İstanbul’daki Osmanlı şairlerinden üstün kabul ediliyordu. Bu durum, Osmanlı şairlerini İran şairlerini aşmaya yönelten önemli bir etken olarak yorumlanabilir. Nitekim, Fatih devrinin sonlarına doğru Osmanlı şairleri İranlı şairlere üstünlük iddiasında bulunmaya başlamışlardır (Kalpaklı, 47). 16. yüzyılda kaleme alınan Latîfî tezkiresinde, II. Bayezid devrinde İstanbul’a gelmiş olan şair Zâtî, Câmî ve Nevâyî’den üstün tutulmaktadır (İnalcık, 21). Bu örnekler, İstanbul’un bir kültür merkezi konumuna getirilmesi ve İran şiirinin aşılması çabasının şairler ve tezkireciler aracılığıyla şiirde ve şiir anlayı- monograf 2014/1

Monograf Journal Edebiyat ve İktidar (2014 / 1) | Page 88