37
Twórcy ekspozycji wychodzą z założenia, że europejska kultura pamięci znajduje się w momencie zasadniczej zmiany.
W najbliższych latach pozostanie już bardzo niewielu ocalałych z Holokaustu
i innych ofiar nazistowskich prześladowań, którzy będą mogli osobiście opowiadać o swoich doświadczeniach. Dlatego coraz większego znaczenia nabierają zachowane świadectwa, dokumenty, przedmioty, miejsca zbrodni, a także sposoby ich interpretowania
i przekazywania kolejnym pokoleniom.
Wystawa została podzielona na pięć części: Wiedza, Miejsca zbrodni, Pomniki, Pamięć i Przyszłość. Każda z nich pokazuje inny wymiar odpowiedzialności za zachowanie pamięci. Pierwszy dotyczy badań i przekazywania faktów. Autorzy przypominają, że mimo wielu dziesięcioleci badań wciąż istnieją niewykorzystane źródła i archiwa,
a wiedza o zbrodniach popełnionych przez Niemców, szczególnie w Europie Wschodniej, nadal pozostaje niepełna. Zwracają także uwagę, że sama znajomość historii nie gwarantuje demokratycznej postawy, ale demokracja, która pozwala na relatywizowanie własnej historii przemocy lub atakowanie instytucji zajmujących się jej badaniem, podważa własne fundamenty.
Istotne miejsce zajmuje problem autentycznych miejsc. Dawne obozy, miejsca masowych zbrodni i inne historyczne przestrzenie są nie tylko miejscami pamięci i żałoby, lecz także materialnymi dowodami wydarzeń. Ich konserwacja, dokumentacja i dalsze badania mają coraz większe znaczenie
w świecie, w którym prawdziwość obrazów i świadectw bywa kwestionowana.
Bundeskunsthalle pokazuje również, że pamięć nie istnieje wyłącznie
w dokumentach i muzealnych gablotach. Kształtują ją pomniki, rodzinne wspomnienia, historie przekazywane między pokoleniami, ale także sztuka. Dlatego ważną częścią ekspozycji są dzieła takich twórców jak Christian Boltanski, Gerhard Richter, Harun Farocki, Käthe Kollwitz, Zoran Mušič, Józef Szajna, Luc Tuymans czy Natalia Romik. Ich prace odnoszą się zarówno do samych zbrodni, jak i do ich późniejszej obecności
w pamięci społecznej.
Szczególnie istotna jest ostatnia część wystawy, poświęcona przyszłości pamięci. Jednym z prezentowanych projektów jest interaktywne cyfrowe świadectwo ocalałej z Holokaustu Evy Umlauf, które pozwala odbiorcom zadawać pytania i korzystać z wcześniej zarejestrowanych odpowiedzi świadka. Nowe technologie mogą pomóc zachować indywidualne historie, ale jednocześnie stawiają pytania o autentyczność, kontekst i granice cyfrowego zastępowania bezpośredniego spotkania.
Wystawa nie mówi jednak wyłącznie
o metodach pamiętania. Jej ważnym tematem są także mechanizmy „wytwarzania zapomnienia”: negowanie, relatywizowanie i polityczne instrumentalizowanie historii. W czasach narastającej nieufności wobec źródeł
i łatwego manipulowania obrazem materialny dowód oraz rzetelnie udokumentowane świadectwo stają się jeszcze ważniejsze.
„NIE WIEDER!” jest wspólnym projektem Bundeskunsthalle oraz Stiftung Gedenkstätten Buchenwald und Mittelbau-Dora. W pracach nad wystawą uczestniczyli m.in. historyk Jens-Christian Wagner, badaczka pamięci Aleida Assmann, Meron Mendel, Susanne Siegert oraz Ocalała z Auschwitz Eva Umlauf, która objęła ekspozycję patronatem wraz
z niemieckim ministrem stanu ds. kultury
i mediów Wolframem Weimerem.
Tytułowe „Nigdy więcej” zostaje tu przedstawione nie jako oczywista deklaracja, lecz jako zobowiązanie. Pamięć nie trwa sama z siebie. Wymaga wiedzy, ochrony miejsc i źródeł, pracy instytucji, nowych form edukacji
i gotowości do przeciwstawiania się tym, którzy próbują historię zniekształcać lub usuwać z publicznej świadomości.
„NIE WIEDER! Gegen das Vergessen der NS-Verbrechen”
Bundeskunsthalle, Bonn
do 2.05.2027 r.
Kuratorzy: Henriette Pleiger, Jens-Christian Wagner, Rikola-Gunnar Lüttgenau