Na około 1100 metrach kwadratowych Pei-Bau Deutsches Historisches Museum zgromadzono około 600 eksponatów ze zbiorów własnych DHM oraz instytucji
z Europy, Afryki, Izraela i Stanów Zjednoczonych. Wśród nich znalazły się m.in. manierka należąca do Herero, obraz włoskiego futurysty Alfredo Gauro Ambrosiego przedstawiający bombardowanie podczas wojny włosko-etiopskiej oraz fotografia C.L.R. Jamesa przemawiającego w 1935 r. na Trafalgar Square przeciwko planowanej agresji na Etiopię.
Obok materiałów dotyczących historii kolonialnej pojawiają się przedmioty związane bezpośrednio z narodowym socjalizmem, m.in. elementy umundurowania SS oraz powojenne rysunki byłego więźnia Sachsenhausen i Dachau Vladimíra Matějki. Zestawienia te nie mają sugerować, że przedstawione historie były takie same. Ich zadaniem jest raczej prowokowanie pytań
o podobne mechanizmy, symbole i język przemocy.
Wystawa przypomina także, że porównania historyczne nie powstają w próżni. Są formułowane przez konkretnych ludzi,
w określonych momentach i często
w odpowiedzi na aktualne spory polityczne. Od lat 30. XX wieku zestawianie kolonializmu, faszyzmu i narodowego socjalizmu służyło bardzo różnym celom. Bywało narzędziem antykolonialnej krytyki europejskich imperiów, sposobem interpretowania faszyzmu, ale także elementem późniejszych sporów o pamięć.
Mamy nadzieję, że ideologiczny ładunek, który bardzo się nasilił w ciągu ostatnich dwudziestu lat, można sprowadzić ponownie do bardziej rzeczowej debaty, do faktów
i realiów, które należy znać, zanim zacznie się uczestniczyć w tych sporach - powiedział Stephan Malinowski.
To zdanie dobrze określa rolę, jaką muzeum przypisuje sobie w tej dyskusji. Zwiedzający nie ma otrzymać gotowego stanowiska, lecz wiedzę pozwalającą samodzielnie ocenić siłę poszczególnych argumentów. W epilogu wystawy wypowiadają się historycy reprezentujący różne perspektywy, dlatego pytanie o ciągłość lub zerwanie nie zostaje ostatecznie zamknięte.
„Kontrowersyjne pokrewieństwo” jest więc nie tylko wystawą o kolonializmie
i narodowym socjalizmie. Jest także wystawą o samym warsztacie historyka
i odpowiedzialności związanej
z porównywaniem różnych historii przemocy.
Porównanie może pomóc dostrzec mechanizmy, które w izolacji pozostałyby niewidoczne. Ale może też prowadzić do uproszczeń, jeśli podobieństwo zaczyna zastępować analizę historycznego kontekstu.
W przypadku Zagłady stawka jest szczególnie wysoka. Badanie kolonialnych tradycji rasizmu, podboju i przemocy może poszerzyć wiedzę o świecie, w którym narodził się narodowy socjalizm. Nie oznacza to jednak, że Auschwitz można objaśnić poprzez wskazanie jego wcześniejszego odpowiednika.
Najważniejsze pytanie postawione przez berlińską wystawę dotyczy więc nie tyle tego, czy te historie są ze sobą „spokrewnione”, ile tego, jak mówić o ich związkach, nie pozbawiając żadnej z nich historycznej odrębności. Dojrzała kultura pamięci powinna potrafić jednocześnie dostrzegać związki między różnymi historiami przemocy
i rozpoznawać moment, w którym analogia przestaje wyjaśniać.
„Controversial Kinship. Colonial and National Socialist Violence” / „Kontrowersyjne pokrewieństwo. Przemoc kolonialna
i narodowosocjalistyczna”
Deutsches Historisches Museum, Pei-Bau, Berlin
16 października 2026 r. – 11 kwietnia 2027 r.
Kurator: Stephan Malinowski
Kierownik projektu: Philipp Springer
Prezes Deutsches Historisches Museum: Raphael Gross
Wystawie towarzyszą program naukowy
i edukacyjny, oprowadzania, cykl filmowy oraz publikacja poświęcona historycznym podstawom debaty o relacjach między przemocą kolonialną i narodowosocjalistyczną.
20
Photo: Julia Baier, DHM ©