NOWY SEZON
PODCASTU EHRI
EHRI
Czwarty sezon podcastu EHRI For the Living and the Dead. Traces of the Holocaust (Dla żywych i umarłych. Ślady Zagłady) obejmuje sześć nowych odcinków poświęconych Romom i dokonanemu na nich ludobójstwu. Nowy prowadzący, Lovro Kralj – specjalista ds. badań i treści w EHRI – rozmawia z siedmiorgiem ekspertów, którzy dzielą się swoją wiedzą, opowiadając o osobie lub przedmiocie, których historia szczególnie ich poruszyła.
Odcinek 1
W tym odcinku Lovro Kralj rozmawia
z Milovanem Pisarrim, który odnalazł niewielki dokument stanowiący oś całej opowieści. Pissari pracuje jako badacz
w Instytucie Filozofii i Teorii Społecznej
w Belgradzie. Na tym skrawku papieru widnieje sporządzone po serbsku oświadczenie, że kobieta o nazwisku Milica Glišić została skreślona z „listy cygańskiej”. Na odwrocie znajduje się czterowyrazowe zdanie w języku niemieckim opatrzone datą: „Aus dem Lager 12.II.1942 entlassen” („Zwolniona z obozu 12 lutego 1942”). Pod dokumentem podpisał się komendant obozu SS-Untersturmführer Andorfer.
Milica Glišić była 25-letnią Romką, matką ośmioletniego syna. W połowie grudnia 1941 roku wraz z około 600 innymi romskimi kobietami i dziećmi została internowana w obozie Sajmište (Judenlager Semlin) w Belgradzie. Ta krótka adnotacja uratowała Milicy życie. Zaświadczenie przechowywane jest w archiwach byłej Jugosławii wraz z innymi podobnymi dokumentami, dzięki którym wiele romskich kobiet i dzieci mogło opuścić obóz i wrócić do swoich domów – ograbionych i pustych. Kilka miesięcy wcześniej mężczyźni zostali zamordowani przez Wehrmacht w masowych egzekucjach.
Odcinek 2
W drugim odcinku przyglądamy się pomnikowi wzniesionemu w 1977 roku na miejscowym cmentarzu w pobliżu Hrastiny w północnej Chorwacji. Pomnik poświęcony jest grupie ofiar – Romów i Sinti – zamordowanych przez lokalnych chorwackich faszystów, ustaszy, w nocy
z 24 na 25 kwietnia 1945 roku. Był to jeden z ostatnich masowych mordów na Romach
i Sinti w Europie podczas II wojny światowej – do masakry doszło zaledwie kilka dni przed zakończeniem wojny. Przez dziesięciolecia zarówno wydarzenia
w Hrastinie, jak i sam pomnik pozostawały jednak przedmiotem zniekształconej pamięci, ponieważ zacierano tożsamość ofiar i sprawców. Pomnik poświęcono osobom prześladowanym „z powodów rasowych i politycznych”, nie wskazując, że byli to Romowie i Sinti, a zbrodnię przypisano SS, a nie ustaszom. Odcinek przybliża okoliczności masakry w Hrastinie i pokazuje, jak z biegiem lat utrwalał się zniekształcony obraz jej ofiar i sprawców.
Odcinek 3
W kolejnym odcinku osnową opowieści staje się fotografia ślubna, która na pierwszy rzut oka uwiecznia chwilę radości. Za tym zdjęciem kryje się jednak znacznie bardziej złożona i bolesna historia.
Wychodząc od tej fotografii, wykonanej
w 1941 roku w rumuńskim mieście Pitești odkrywamy historię romskiej rodziny, której życie legło w gruzach w czasie II wojny światowej. Rodzinę rozdzieliły wojna i deportacje do Transnistrii – terytorium między Dniestrem a Bohem, dokąd wywieziono dziesiątki tysięcy Romów, skazując ich na śmierć. Gościem odcinka jest Petre Matei, badacz z Narodowego Instytutu Badań nad Holokaustem
w Rumunii im. Eliego Wiesela. Matei zebrał wiele relacji romskich i żydowskich Ocalałych metodą historii mówionej oraz opublikował liczne prace na temat ludobójstwa Romów. Koordynował również projekt dokumentujący świadectwa romskich Ocalałych z deportacji do Transnistrii.
Odcinek 4
W czwartym odcinku przyglądamy się fotografii wykonanej w 1980 roku na terenie byłego obozu koncentracyjnego Dachau. Przedstawia ona Ocalałych podczas strajku głodowego, który stał się punktem zwrotnym w ruchu na rzecz praw obywatelskich niemieckich Sinti i Romów. W centrum zdjęcia znajduje się Hans Braun, niemiecki Sinto, który przeżył obozy koncentracyjne Auschwitz-Birkenau
i Flossenbürg. Jego poruszająca i głęboko osobista historia pozwala zrozumieć zarówno prześladowania Sinti i Romów
w czasach narodowego socjalizmu, jak
i późniejszą, trwającą dziesięciolecia walkę o uznanie statusu romskich ofiar nazistowskiego ludobójstwa. Gościem odcinka jest Karola Fings, historyczka związana z Ośrodkiem Badań nad Antycyganizmem Uniwersytetu w Heidelbergu. Zajmuje się nazistowskimi prześladowaniami Sinti i Romów; zainicjowała projekt „Encyklopedia nazistowskiego ludobójstwa Sinti i Romów w Europie” i kierowała nim.
Odcinek 5
W tym odcinku Lovro Kralj rozmawia
z węgierskim badaczem László Csőszem
o pamiątkowym nagrobku poświęconym romskim ofiarom przemocy wojennej we wsi Doboz na południu Węgier. Ten niewielki biały nagrobek z inskrypcjami jest wyjątkowy, ponieważ stanowi jedną
z najwcześniejszych znanych w Europie Środkowej prób upamiętnienia ludobójstwa Romów. László Csősz kierował niedawno projektem „Mapowanie ludobójstwa Romów na Węgrzech”, poświęconym historii i pamięci miejsc związanych
z życiem Romów na Węgrzech, a także miejsc egzekucji i deportacji. W trakcie prac nad projektem odkrył historię Romów pochowanych na cmentarzu w Doboz.
Odcinek 6
W odcinku szóstym poznajemy życie oraz twórczość plastyczną i literacką Ceiji Stojki, która jako jedna z pierwszych romskich Ocalałych publicznie dała świadectwo ludobójstwu swojego narodu. Deportowana jako dziecko, Stojka przeżyła trzy obozy koncentracyjne: Auschwitz, Ravensbrück
i Bergen-Belsen. Podobnie jak wiele innych romskich ofiar, przez lata milczała o swoich przeżyciach. Zmieniło się to dopiero po pięćdziesiątym roku życia, gdy zaczęła dawać wyraz swoim traumatycznym doświadczeniom w obrazach i wierszach.
Stojka zmarła w Wiedniu w 2013 roku
w wieku 79 lat, ale jej pionierska twórczość wciąż inspiruje, uczy i upamiętnia historię, której świat przez długi czas nie chciał dostrzec. Anna Mirga-Kruszelnicka, dyrektorka Europejskiego Instytutu Romskiego na rzecz Sztuki i Kultury (ERIAC) w Berlinie, opowiada o życiu i twórczości Stojki oraz o jej wpływie na pamięć
o ludobójstwie Romów, odwołując się do jednego z jej najbardziej przejmujących obrazów – „Prześladowania w lesie Auschwitz” (1994).
Odcinków można słuchać na ich stronach internetowych lub w wybranej aplikacji podcastowej (Buzzsprout, Spotify i Apple Podcasts).
36