Zalewską oraz Łukasza Krzyżanowskiego. Jego celem jest ukazanie skali
i mechanizmów „rozproszonej Zagłady” na terenie Generalnego Gubernatorstwa oraz pogłębione opracowanie historii wybranych miejsc, a także zbadanie różnych aspektów pamięci o tych wydarzeniach i ich wpływu na lokalne społeczności oraz otoczenie. We współpracy ze specjalistami z Zakładu Atlasu Historycznego Instytutu Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla, powstała interaktywna mapa miejsc masowych grobów. Podstawowym źródłem danych wykorzystanych do jej stworzenia była Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933-1945 waszyngtońskiego United States Holocaust Memorial Museum. Wiele lokalizacji zostało jednak dodanych lub zweryfikowanych na podstawie innych baz danych i źródeł archiwalnych, a także dzięki przeprowadzonym wizjom lokalnym. Każdy punkt na naszej mapie oznacza przybliżoną lokalizację masowego grobu.
Nie mamy oczywiście pewności co do dokładnej lokalizacji wszystkich grobów. Sama obecność pomnika lub innego upamiętnienia nie stanowi wystarczającego potwierdzenia ich położenia. Po wojnie przy budowaniu upamiętnień najczęściej kierowano się relacjami świadków, które – składane kilka, a niekiedy nawet kilkadziesiąt lat po wojnie – nie pozwalały na precyzyjne wskazanie miejsca, w którym leżą ofiary. W niektórych lokalizacjach
w pierwszych latach powojennych przeprowadzano ekshumacje, których celem było ustalenie liczby zamordowanych oraz dokładnego położenia grobu. Działania te, choć problematyczne
z punktu widzenia prawa żydowskiego (halachy), nakazującego nienaruszalność szczątków zmarłych, były wówczas dopuszczane. Obecnie prowadzenie takich prac jest w praktyce niemal niemożliwe ze względu na stanowisko Komisji Rabinicznej ds. Cmentarzy. Zarazem to właśnie możliwie precyzyjne określenie granic masowego grobu ma również istotne znaczenie z perspektywy halachy, ponieważ stanowi podstawowy warunek skutecznej ochrony znajdujących się w nim szczątków.
W ramach projektu jesteśmy świadomi zarówno złożoności tego zagadnienia, jak
i odpowiedzialności związanej
z przypisaniem konkretnej lokalizacji każdemu punktowi na mapie. Warto również podkreślić, że poza miejscami uwzględnionymi na mapie istnieje wiele nieoznaczonych lokalizacji, w których spoczywają szczątki ofiar Zagłady. Ich precyzyjną identyfikacją, z wykorzystaniem nieinwazyjnych metod badawczych, zajmuje się w Polsce Fundacja Zapomniane. Projekty badawcze na ten temat prowadził m.in. zespół Ośrodka Badań nad Kulturami Pamięci przy Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego .
Opis każdego miejsca na mapie zawiera podstawowe znane informacje o jego historii i upamiętnieniu. Wszystkie lokalizacje można wyświetlić na tle mapy współczesnej, a także historycznych map topograficznych – przedwojennej
i powojennej. Istnieje także możliwość wyświetlenia wojennych i powojennych granic administracyjnych, a także mapy kolejowej. Dla wybranych miejsc, obejmujących na obecnym etapie projektu przede wszystkim obszar dzisiejszej Polski południowo-wschodniej, gdzie zespół badawczy prowadził prace terenowe, udostępniamy również materiały uzupełniające, takie jak źródła archiwalne oraz zdjęcia lotnicze wykonane w 1944 roku i w latach pięćdziesiątych.
Przedmiotem naszych badań jest zarówno przebieg egzekucji i ich logistyka, także
w kontekście zaangażowania w nią lokalnych aktorów, takich jak „granatowa” policja, Służba Budowlana, administracja lasów, ale także nieżydowscy świadkowie egzekucji i ich pamięć o tym wydarzeniu. Tam, gdzie to możliwe, staramy się też odtworzyć historię ofiar, korzystając
z materiałów wytworzonych przez Ocalałych. Bardzo ważną częścią projektu są także historie upamiętnień poszczególnych miejsc, których losy okazały się bardzo zróżnicowane i zależały od wielu lokalnych uwarunkowań.
Mimo że zasadniczy efekt projektu – interaktywna mapa – ma charakter cyfrowy, to ogromną wartość w naszych badaniach ma wizyta w miejscu pamięci. Każdą z nich poprzedzamy kwerendą archiwalną i analizą literatury przedmiotu, ale dopiero konfrontacja z konkretną przestrzenią pozwala lepiej zrozumieć informacje zawarte w źródłach. Nie oznacza to jednak, że wątpliwości zostają rozwiane.
Rekonstrukcja historii tych miejsc w dużej mierze opiera się bowiem na ludzkiej pamięci, która z natury jest nieprecyzyjna. Korzystamy zarówno z archiwaliów dotyczących samych zbrodni, jak
i z dokumentacji związanej z późniejszymi upamiętnieniami. W pierwszej grupie szczególnie istotne są ankiety Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich/
Hitlerowskich, gromadzącej po wojnie informacje o egzekucjach, a także relacje świadków. Jednym z partnerów projektu jest fundacja Yahad-in Unum, która zbiera relacje nieżydowskich świadków tych zbrodni. Drugą grupę analizowanych przez nas archiwaliów stanowią materiały wytworzone przez administrację państwową i lokalną oraz przez osoby
i instytucje inicjujące upamiętnienia. Gromadzimy dokumentację dotyczącą ekshumacji ofiar, zabezpieczania masowych grobów, budowy i przebudowy pomników oraz obchodów rocznicowych. Zebranie tych często rozproszonych materiałów archiwalnych wymaga czasochłonnych kwerend prowadzonych w wielu instytucjach. Cieszy nas, że możemy udostępniać ich wybrane wyniki użytkownikom mapy. Dokumenty, do których publikacji posiadamy odpowiednie prawa, są dostępne w formacie PDF, na podstronach dotyczących konkretnych miejsc.
Od początku zależało nam, aby projekt miał rzeczywiście interdyscyplinarny charakter. W skład zespołu wchodzą historycy, kulturoznawcy, socjologowie, archeolodzy oraz dendrolodzy. Dzięki temu możemy analizować miejsca masowych grobów
z różnych perspektyw. Korzystamy
z fotografii lotniczych, analizujemy uwarunkowania przyrodnicze, badamy wpływ obecności masowych grobów na otaczającą roślinność oraz wykorzystujemy
22