Spotkanie to poświęcono relacjom świadków Zagłady, spisanym i nagranym zarówno podczas II wojny światowej, jak
i po jej zakończeniu. Celem podjętych dyskusji było przeanalizowanie wartości tych materiałów źródłowych w badaniach historycznych. Uczestnicy przyjrzeli się ich potencjałowi i ograniczeniom, kontekstowi ich powstawania, a także ich późniejszemu wykorzystaniu w nauce, edukacji oraz w działaniach na rzecz zachowania pamięci.
Przechowywany w ŻIH zbiór relacji Ocalałych wywodzi się z jednego
z najwcześniejszych projektów mających na celu poszukiwanie osób, które przeżyły Zagładę oraz dokumentowanie ich losów. Z czasem kolekcja ta stała się jednak tylko jedną z wielu podobnych. Na przestrzeni lat liczne instytucje uruchamiały bowiem własne projekty gromadzenia wspomnień i relacji Ocalałych, dzięki czemu dysponujemy dziś dostępem do bogatego
i wieloaspektowego zasobu materiałów źródłowych.
Uczestnicy konferencji odwiedzili Żydowski Instytut Historyczny, gdzie zwiedzili wystawę stałą „Czego nie mogliśmy wykrzyczeć światu”. Ekspozycja ta jest poświęcona przede wszystkim podziemnej działalności grupy Oneg Szabat w getcie warszawskim oraz historii stworzonego przez nią niezwykłego archiwum – od momentu jego powstania aż po dzień dzisiejszy. Następnie Marta Kapełuś oprowadziła gości po najnowszej wystawie czasowej „Obrazy tożsamości. Kolekcja przedwojennego Muzeum Żydowskiego w Berlinie”. Ważnym punktem programu była także wizyta
w Archiwum ŻIH, które posiada największy w Polsce zbiór dokumentów związanych z historią polskich Żydów
w XX wieku.
Wydarzenie otworzył dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma, dr Michał Trębacz, który w swoim wystąpieniu podkreślił kluczowe znaczenie współpracy międzynarodowej oraz potrzebę nieustannego rozwijania badań nad Zagładą.
Wykład inaugurujący wygłosiła profesor Judith Lyon-Caen – historyczka związana z paryską École des Hautes Études en Sciences Sociales (Wyższa Szkoła Nauk Społecznych, EHESS). Swój referat poświęciła ona roli, jaką badania literackie odgrywają w ocenie wiarygodności i wartości relacji jako źródeł historycznych. Opierając swoją argumentację na dorobku Saula Friedländera oraz wybranych koncepcjach Michała Borwicza, prelegentka postulowała potrzebę wnikliwszej analizy literackiej tekstów źródłowych, co ma pozwolić na pełniejsze dostrzeżenie ich wartości jako dowodów historycznych. Zaproponowała również metody interpretacji wierszy dokumentalnych jako utworów poetyckich, które właśnie ze względu na swój specyficzny charakter mogą służyć za „źródła historyczne”.
Pierwszy dzień konferencji rozpoczął się od wystąpień reprezentantek Żydowskiego Instytutu Historycznego: wicedyrektorki ds. programowych Zuzanny Schnepf-Kołacz oraz dr Zofii Trębacz – historyczki i koordynatorki projektu EHRI-PL. Zuzanna Schnepf-
-Kołacz przybliżyła kontekst historyczny powstawania zbiorów Instytutu, natomiast dr Zofia Trębacz omówiła zaangażowanie ŻIH w projekt EHRI oraz rolę tego konsorcjum we wzmacnianiu współpracy między badaczami
z różnych międzynarodowych instytucji.
Drugi dzień konferencji otworzyły wystąpienia poświęcone powojennym procesom sądowym. Dr Edyta Gawron (Uniwersytet Jagielloński) skupiła się na temacie Ocalałych z Zagłady i ich zeznań składanych podczas rozpraw w Krakowie, wspominając także, że niektórzy z nich sami byli oskarżani o współpracę
z nazistami. Z kolei dr Oktawian Kuc (Uniwersytet Warszawski) poruszył kwestię udziału świadków
w postępowaniach, opierając się na przykładach procesów m.in. Arthura Greisera, Ludwiga Fischera czy Rudolfa Hössa.
Konferencja stanowiła część projektu EHRI-PL i została dofinansowana ze środków Ministerstwa Kultury
i Dziedzictwa Narodowego w ramach zadania „Bieżąca działalność Polskiego Krajowego Węzła EHRI-PL – konsorcjum EHRI-ERIC, realizowanego przez Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma [ŻIH] w latach 2025–2027 we współpracy z partnerami krajowymi”.
17