WYSTAWA
„NAZISTOWSCY DYGNITARZE
W UCIECZCE. DOKĄD UCIEKALI,
KTO IM POMAGAŁ I KTO ICH PRZYJĄŁ”
Muzeum Żydowskie w Bolonii
Do końca sierpnia Muzeum Żydowskie w Bolonii (MEB) prezentuje wystawę zatytułowaną „Nazistowscy dygnitarze w ucieczce. Dokąd uciekali, kto im pomagał
I kto ich przyjął”, której kuratorami są Ivan Orsini, Emanuele Ottolenghi oraz Francesca Panozzo.
Koniec nazizmu nie oznaczał końca jego dygnitarzy. Niektórzy zostali schwytani
i postawieni przed sądem w Norymberdze. Jednak w chaosie, który nastąpił po upadku nazistowskich Niemiec, wielu odpowiedzialnych za zagładę Żydów
i zbrodnie wojenne po prostu wróciło do domów, gdzie przez długi czas żyli
w spokoju. Inni, po znalezieniu tymczasowego schronienia w Europie, zdołali uciec. Często korzystali z pomocy sieci wsparcia zapewniających im fałszywe dokumenty umożliwiające emigrację.
Wśród licznych kierunków wybieranych przez przedstawicieli różnych szczebli nazistowskiego aparatu – w tym tak prominentne postaci jak Adolf Eichmann
i jego zastępca Alois Brunner, a także żołnierze, urzędnicy, naukowcy oraz oprawcy różnych rang i pochodzenia – szczególne miejsce zajmowały Ameryka Łacińska i Bliski Wschód. Tamtejsze reżimy, częściowo inspirowane nazizmem
i faszyzmem, przyjmowały ich, udzielały im azylu oraz zatrudniały w strukturach administracji, propagandy i sił zbrojnych.
Wielu z nich uciekało przez Włochy. Wykorzystując panujący chaos, niektórzy wysocy rangą duchowni Kościoła katolickiego – tacy jak biskup Alois Hudal – pomagali im w przedostaniu się do Ameryki Łacińskiej. Tam klerykalno-
-reakcyjne reżimy, na czele
z rządem Juana Peróna w Argentynie, bez wahania przyjmowały zbrodniarzy
i nadawały im nową tożsamość. Niektórym pozwalano również na kontynuowanie dawnej kariery, czego jaskrawym przykładem był Johann von Leers – naukowiec, członek SS i były pracownik ministerstwa propagandy Goebbelsa, któremu umożliwiono prowadzenie bezwzględnej działalności propagandowej o charakterze antysemickim.
Tymczasem na Bliskim Wschodzie, gdzie trwał już konflikt między Żydami a Arabami o przyszłość brytyjskiego Mandatu Palestyny, rządy arabskie i palestyńskie milicje chętnie przyjmowały uciekających nazistów. Werbowano ich zarówno w celu wzmocnienia działań wojennych, jak
i – w późniejszym czasie – by pomóc nowym reżimom nacjonalistycznym
w umacnianiu władzy oraz szerzeniu agresywnej, antysemickiej narracji, wymierzonej najpierw w tamtejszą społeczność żydowską, a następnie
w nowo powstałe państwo Izrael.
Na wystawie pokazujemy ich historie
i drogi ucieczki, odsłaniając zarazem kulisy współudziału osób i instytucji, które ułatwiły im uniknięcie odpowiedzialności. Ekspozycja zawiera ponadto pogłębioną analizę roli kobiet w Trzeciej Rzeszy, sekcję poświęconą tak zwanym „łowcom nazistów”, a także krótką prezentację na temat sposobu przedstawiania nazistowskich dygnitarzy w filmie.