FOTOGRAFIE Z OBŁAWY
„ZIELONEGO BILETU”.
UNIKALNY REPORTAŻ
POWRACA Z NIEPAMIĘCI
Mémorial de la Shoah
Nowa wystawa w paryskim Mémorial de la Shoah – Images of the “Green Ticket” Roundup. An Exceptional Discovery for History [Zdjęcia z obławy „zielonego biletu”– wyjątkowe odkrycie historyczne] – prezentuje niezwykły zbiór fotografii dokumentujących jedną z pierwszych masowych akcji aresztowań Żydów w okupowanej przez Niemców Francji. Wystawa, otwarta od 10 maja do 31 grudnia 2026 roku, wpisuje się w obchody 85. rocznicy obławy z 14 maja 1941 roku.
Inspiracją do stworzenia wystawy stało się odkrycie pięciu stykówek fotograficznych zawierających 98 zdjęć. Tylko nieliczne z nich były wcześniej znane badaczom
i publikowane – pozostałe przez dziesięciolecia leżały w zapomnieniu. Wspólnie tworzą one kompletny reportaż fotograficzny z tzw. obławy „zielonego biletu”, zarządzonej przez niemieckie władze okupacyjne
i przeprowadzonej przez administrację francuską.
Nazwa obławy pochodzi od zielonych blankietów wezwań, które francuska policja rozsyłała do mieszkających
w Paryżu Żydów o obcym obywatelstwie. Między 9 a 13 maja 1941 roku nakaz stawienia się w dniu 14 maja otrzymało 6 494 mężczyzn. Mieli oni przybyć z dokumentami tożsamości i w towarzystwie członka rodziny lub znajomego. Wielu z nich podporządkowało się, wierząc, że wezwanie dotyczy uregulowania ich statusu prawnego. Aresztowano wówczas około 3 700 mężczyzn.
W samej sali Gymnase Japy zgromadzono ich blisko 800,
a następnie przetransportowano na dworzec Austerlitz i wywieziono do obozów w Pithiviers
i Beaune-la-Rolande.
Fotografie ukazują nie tylko aresztowanych mężczyzn, ale także towarzyszące im tego dnia kobiety
i dzieci – niosące walizki, czekające, żegnające się lub próbujące zrozumieć to, co się wokół nich dzieje. Ich los stanowi istotną część tej historii. Internowanie mężczyzn oznaczało dla ich rodzin utratę źródła utrzymania, strach, izolację i niepewność. Rok później wiele kobiet i dzieci obecnych podczas obławy „zielonego biletu” również stało się ofiarami wielkiej łapanki Vel d’Hiv z 16 i 17 lipca 1942 roku.
Wystawa przybliża także kulisy badań, które pozwoliły ustalić tożsamość autora zdjęć – Harry’ego Cronera, berlińskiego fotografa służącego
w kompanii propagandowej Wehrmachtu w latach 1940–1941. Ten kontekst ma kluczowe znaczenie. Zdjęcia nie zostały wykonane
z neutralnej perspektywy. Powstały wewnątrz niemieckiego aparatu wojskowego i propagandowego, zanim cenzura wybrała materiał dopuszczony do publikacji. Oglądanie ich dzisiaj wymaga więc zarówno ogromnego wyczucia historycznego, jak
i wrażliwości etycznej.
Biografia Cronera dodaje do tej historii kolejną, skomplikowaną warstwę. Urodzony w Berlinie w 1903 roku, pracował jako fotograf portretowy, zanim powołano go do Wehrmachtu. Później uznano jednak Cronera za niezdolnego do służby wojskowej, gdy dowództwo odkryło, że jego ojciec był Żydem. W 1943 roku został aresztowany ze względu na żydowskie pochodzenie, a w 1944 roku internowano go w obozie pracy we Francji. Po wojnie wrócił do Berlina, gdzie zyskał uznanie jako fotograf prasowy. W 1989 roku przekazał swoje archiwum fotograficzne miastu Berlin.
Fakt, że zachowała się nienaruszona, surowa sekwencja zdjęć, pozwala historykom i zwiedzającym wystawę dostrzec coś więcej niż tylko ocenzurowany produkt propagandy. Ukazuje ona chwile rozstania, lęku, upokorzenia oraz systemowej przemocy urzędniczej. Przywraca także podmiotowość konkretnym ludziom, którzy ucierpieli w wyniku tej pierwszej masowej łapanki Żydów we Francji – wydarzenia, które wciąż pozostaje mniej znane niż późniejsze obławy
i deportacje.
Kuratorami naukowymi wystawy są Lior Lalieu, kierowniczka archiwum fotograficznego w Mémorial de la Shoah, oraz historyk Jean-Marc Dreyfus. Ekspozycji towarzyszy książka La Rafle du billet vert. 14 mai 1941. Les photos retrouvées, wydana nakładem Calmann-Lévy oraz Mémorial de la Shoah.
Wystawa Images of the “Green Ticket” Roundup to coś więcej niż tylko prezentacja unikalnego odkrycia fotograficznego. Stanowi ona zaproszenie do wnikliwego spojrzenia na świadectwa historyczne i refleksji nad okolicznościami ich powstania. To także próba przywrócenia imion, twarzy i indywidualnej tożsamości osobom, które machina prześladowań próbowała najpierw odizolować, a ostatecznie całkowicie wymazać.
4