KOMENDANTURA.
REWITALIZACJA PAMIĘCI O OBOZIE
DLA POLSKICH DZIECI W ŁODZI
Andrzej Grzegorczyk, Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu
Prewencyjny Obóz Policji Bezpieczeństwa dla Młodzieży Polskiej w Łodzi (Polen-Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt), jak oficjalnie brzmiała nazwa tego niemieckiego nazistowskiego ośrodka izolacji (1942-1945), był miejscem unikatowym. Określany mianem wychowawczego, w rzeczywistości miał on charakter separacyjny. Na podstawie arbitralnych decyzji władz okupacyjnych trafiały do niego polskie dzieci do 16. roku życia z ziem wcielonych do Trzeciej Rzeszy. Przez Ocalałych oraz mieszkańców miasta nazywany „obozem przy Przemysłowej”, był częścią lokalnej, choć niekiedy marginalizowanej pamięci o okupacji Łodzi.
Utworzony został na Marysinie
w północno-wschodniej części miasta na terenie wydzielonym z getta łódzkiego. Funkcjonował w zastanej przestrzeni budynków jednorodzinnych wraz
z dodatkowymi prowizorycznie budowanymi barakami. Początkowo przeznaczony dla kilkuset młodych więźniów, przez cały okres jego działalność przeszło przez niego dwa-trzy tysiące osób, z czego około stu zmarło, bądź zostało zamordowanych. Podobnie jak cała przestrzeń dawnego getta, po zakończeniu wojny powrócił on do swojej pierwotnej roli. Większość zabudowań obozowych została rozebrana. Zanikały fizyczne ślady, ale również ludzka pamięć. Na początku lat 60. XX w. na jego terenie wzniesiono osiedle mieszkaniowe oraz szeroką arterię komunikacyjną niszcząc wiele historycznych śladów. Ówcześnie podjęte decyzje zatarły całkowicie układ i wygląd dawnego obozu. Jednym z niewielu miejsc przypominających o obozie był pomnik powstały w 1971 r., który jednak nie stanął fizycznie w przestrzeni obozowej.
Wśród nielicznych zachowanych obiektów związanych z obozem wyróżnia się szczególnie jeden. Niewielki, dwupiętrowy budynek położony przy ul. Przemysłowej 34 (tuż obok lokalizacji dawnej głównej bramy), gdzie znajdowała się administracja obozowa (Verwaltung). Przez wiele lat był to jedyny adres jednoznacznie identyfikowany z rolą, jaką pełnił w trakcie istnienia obozu. Przyciągał on osoby indywidualne i grupy zorganizowane
w trakcie przemierzania tej historycznej przestrzeni. Pamięć o obozie oraz jego ofiarach była kultywowana przez szereg lokalnych instytucji – Muzeum Tradycji Niepodległościowych, Centrum Dialogu im. Marka Edelmana i oddział Instytutu Pamięci Narodowej. Jednak dopiero utworzenie w 2021 r. nowej, odrębnej placówki – Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu. Niemiecki nazistowski obóz dla polskich dzieci w Łodzi (1942-1945), pozwoliło zmienić dynamikę upamiętniania.
Po wielu zabiegach nabyto budynek dawnej komendantury. Został on zabezpieczony na cele publiczne z myślą, aby stał się on elementem nowo planowanego centrum muzealnego. Ze względu na swoje niewielkie gabaryty
i lokalizację w ścisłej zabudowie osiedla mieszkaniowego trudno, aby pełnił on jednak rolę docelowego obiektu. Projekt jego rewitalizacji ma na celu uratowanie obozowego ostańca, przywrócenie jego pierwotnego, przedwojennego wyglądu wraz z nadaniem mu nowej funkcji muzealnej. W 2025 r. dzięki otrzymanej dotacji celowej ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego możliwym stała się realizacja projektu jego przebudowy
i adaptacji. Priorytetem jest tutaj przeprowadzenie robót budowlanych budynku komendantury oraz znajdującego się na tej samej posesji niewielkiego pawilonu dawnej obozowej poczty. Równolegle jednak projekt zakłada realizację w jego wnętrzach wystawy stałej. Po zakończeniu działań planowanych na koniec 2027 r., stanie się on nowym muzeum-miejscem pamięci na bałuckim szlaku upamiętnień. Dołączy on w ten sposób do placówek poświęcanych ofiarom getta łódzkiego oraz Ocalałych z niego, romskim ofiarom Samudaripen oraz losom polskich mieszkańców miasta w okresie okupacji.
Przeprowadzone wiosną i latem ubiegłego roku badania wykopaliskowe ujawniły liczne obiekty ruchowe związane z działalnością obozową i rolą samego budynku. Jak istotne były to znaleziska może świadczyć również fakt otrzymania w bieżącym roku dofinansowania na rzecz ich konserwacji
w ramach konkursu MKiDN „Ochrona zabytków archeologicznych”. Pozyskana dokumentacja historyczna wraz ze źródłami archeologicznymi pozwoliły na stworzenie koncepcji ekspozycji. Będzie ona traktowała o historii i jego dziedzictwie, a materialne ślady będą kluczowym elementem narracyjno-wizualnym. Kierunek ten wychodzi naprzeciw potrzebie ukazania wyjątkowości samego miejsca. Realizacja tego projektu wpisze się w rozwój całej placówki muzealnej. Wystawa będzie zarazem częścią większej i docelowej wystawy w mającym powstać
w perspektywie kilku najbliższych lat pawilonie ekspozycyjnym.
Możliwość rewitalizacji tego historycznego obiektu wraz z budową ekspozycji oraz części edukacyjnej pozwolą na prowadzenie szerszej pracy oświatowej w autentycznej poobozowej lokalizacji. Po latach zaangażowania wielu instytucji, fundacji oraz osób prywatnych na rzecz przywracania pamięci o obozie dla polskich dzieci, powstanie miejsce świadczące o historii,
a dzięki pracy edukacyjnej przekazujące prawdę historyczną o trudnym dziedzictwie drugiej wojny światowej.
6