17
Głównym celem spotkania była prezentacja oraz krytyczna dyskusja nad nowatorskimi podejściami metodologicznymi
i interpretacyjnymi w badaniach nad historią Treblinki I (karnego obozu pracy) oraz Treblinki II (ośrodka zagłady). Program seminarium zakładał włączenie w szersze interdyscyplinarne ramy badawcze nowych ustaleń źródłowych, analiz przestrzennych i wizualnych, badań nad sprawcami oraz studiów nad przejawami oporu i strategiami przetrwania. Istotnym zamierzeniem było także powiązanie badań naukowych z pracą nad nową wystawą stałą w Muzeum Treblinka, co ma wzmocnić relacje między nauką, upamiętnieniem i edukacją publiczną.
Sesja inaugurująca
Seminarium otworzył dr Michał Trębacz, dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma, który podkreślił znaczenie międzynarodowej współpracy oraz potrzebę dalszych badań nad Treblinką. Dr David Silberklang z Yad Vashem oraz Międzynarodowej Rady Treblinki zwrócił uwagę na szczególne miejsce tego ośrodka
w badaniach nad Zagładą, zaakcentował wagę przekazu kierowanego do szerokiego grona odbiorców oraz zaznaczył, że Treblinka symbolizuje także zniszczenie tysięcy sztetli ‒ małych żydowskich miasteczek i wsi Europy Wschodniej.
Pierwszy panel
Pierwszy panel poświęcono nowatorskim podejściom do wizualnych i symbolicznych interpretacji Treblinki. Dr Agnieszka Kajczyk zaprezentowała niedawno odnaleziony negatyw fotograficzny przypisywany Jakubowi Bykowi
i poddała krytycznej analizie rolę obrazu jako świadectwa historycznego. Jej badania pokazały, w jaki sposób źródła wizualne mogą wpłynąć na odbiór fizycznego i emocjonalnego krajobrazu otaczającego powojenną Treblinkę. Dr Annika Wienert omówiła wyzwania, jakie
z perspektywy historii sztuki wiążą się
z przedstawianiem Treblinki II. W swoim wystąpieniu wskazała na złożoną relację pomiędzy pustką, formą abstrakcyjną
a materialnym świadectwem w wizualnych
i przestrzennych reprezentacjach miejsc zagłady. Prof. Elżbieta Janicka przeanalizowała symboliczną wymowę przestrzeni Muzeum
w Treblince, skupiając się na tendencjach negacjonistycznych oraz pamięci wybiórczej
w dyskursie publicznym i formach upamiętniania. Podczas dyskusji podkreślano znaczenie innowacyjnego wykorzystania kultury wizualnej, teorii przestrzeni i studiów nad pamięcią w analizie społecznego
i naukowego odbioru, interpretacji oraz upamiętniania Treblinki.
Drugi panel
W ramach drugiego panelu, skierowano uwagę uczestników ku studiom nad sprawcami oraz ku problemowi pomijania karnego obozu pracy Treblinka I w głównym nurcie badań historycznych. Michał Kowalski przedstawił najnowsze ustalenia dotyczące Treblinki I, podważając dotychczasowe, marginalne miejsce tego obozu w historiografii Zagłady. Jego praca uwypukliła rolę obozu w ramach szerszego systemu przemocy, pracy przymusowej
i masowej eksterminacji. Wystąpienie dr. Andersa Otte Stensagera dotyczyło nowych wątków biograficznych w życiorysach głównych sprawców ‒ Franza Stangla i Christiana Wirtha. Poprzez połączenie analizy źródeł z narzędziami cyfrowymi i perspektywą ponadnarodową, zilustrował, w jaki sposób indywidualne losy pozwalają lepiej zrozumieć instytucjonalne
i ideologiczne struktury nazistowskiego systemu eksterminacji. Panel ten podkreślił znaczenie nowatorskiego podejścia, jakim jest zestawienie biografii mikrohistorycznej
z ujęciem systemowym, co pozwala na pełniejsze zrozumienie kwestii sprawstwa, odpowiedzialności i zinstytucjonalizowanej przemocy.
Trzeci panel
Trzeci panel dotyczył analizy przestrzennej oraz nowych interpretacji przejawów żydowskiego oporu i strategii przetrwania. Dr Jacob Flaws przyjrzał się Treblince jako przestrzeni celowo zaprojektowanej i stanowiącej miejsce ścierania się różnych sił. Badacz wykazał, jak organizacja terenu wpływała zarówno na mechanizmy kontroli, jak i na możliwości stawiania oporu. Dr Franziska Bruder zajęła się kwestią ucieczek
z transportów, ukazując je jako istotną, lecz dotąd niedostatecznie zbadaną formę żydowskiego oporu. Dr Chad S.A. Gibbs zaprezentował nowe ustalenia dotyczące oporu i strategii przetrwania w Treblince, uwzględniając różne doświadczenia kobiet
i mężczyzn podczas powstania w 1943 roku oraz ich losy po ucieczce. W dyskusji zwrócono uwagę na innowacyjność metody badawczej polegającej na łączeniu analizy przestrzennej, historii społecznej i studiów nad płcią (gender studies), co w konsekwencji pozwoliło na wzbogacenie dyskursu o oporze o aspekty wykraczające poza ramy walki zbrojnej.
Drugi dzień – Muzeum Treblinka
Drugi dzień seminarium odbył się w Treblince
i był poświęcony relacjom między badaniami naukowymi a praktyką muzealną.
Dr Maria Ferenc przedstawiła założenia koncepcyjne nowej wystawy stałej, która znajdzie się w powstającym budynku edukacyjno-wystawienniczym. W swoim wystąpieniu podkreśliła konieczność połączenia najnowszych ustaleń badawczych, problemów etycznych w narracji o masowej zbrodni oraz roli muzeum jako przestrzeni pamięci, edukacji
i krytycznej refleksji.
Dyskusja dotyczyła nowatorskich podejść do następujących zagadnień:
– roli artefaktów z obu obozów w budowaniu scenariusza wystawy;
– struktury narracji i sposobów angażowania zwiedzających;
– wykorzystania materiałów archiwalnych oraz narzędzi cyfrowych;
– godzenia funkcji upamiętniającej
z wielowymiarowością historii.
Sesja ta stanowiła potwierdzenie nadrzędnego celu seminarium: dążenia do tego, aby najnowsze ustalenia badawcze miały bezpośrednie przełożenie na upowszechnianie historii i pedagogikę muzealną.