|
1. Kuralların Yetmediği Yer Kurumsal suistimal vakalarının büyük çoğunluğu uzun yıllardır güven duyulan, performansı yüksek çalışanlar tarafından gerçekleştirilmektedir. Bu bulgu, suistimalin bireysel ahlak eksikliğiyle açıklanamayacağını; organizasyonel koşulların ve kurumsal iklimin belirleyici olduğunu kanıtlar. Modern uyum anlayışı da bu gerçeği yansıtır: suistimali yalnızca tespit etmek değil, ortaya çıkmasına zemin hazırlayan yapısal unsurları analiz etmek asıl sorumluluktur.
Bu makalenin üç temel argümanı bulunmaktadır. İlk olarak, Fraud Triangle ve Fraud Diamond modelleri çalışanların neden etik dışı davranışlara yöneldiğini açıklamada önemli araçlar olmakla birlikte, davranış bilimlerinin
|
sağladığı içgörülerle desteklendiklerinde
çok daha güçlü hale gelir. İkinci
olarak, uyum yöneticilerinin rolü yalnızca
kuralları uygulamakla sınırlı değildir
; psikoloji, davranış bilimleri ve
organizasyonel davranış alanlarında
da bilgi sahibi olmalarını gerektirecek
şekilde genişlemektedir. Üçüncü olarak
ise etik kültürün etkin biçimde yönetilebilmesi
için düzenli ve sistematik
olarak ölçülmesi gerekmektedir.
2. Teorik Çerçeve: Fraud Triangle, Fraud Diamond ve Davranışsal Etik
2.1 Fraud Triangle ve Davranışsal
Etik
Cressey( 1953) modeline göre suistimal
; baskı, fırsat ve rasyonalizasyonun
eş zamanlı varlığını gerektirir. Davranış
bilimleri bu üç unsura kritik bir derinlik
|
ekler. Baskı yalnızca finansal bir stres değil; Mullainathan ve Shafir ' in( 2013) kıtlık teorisinde tanımlandığı gibi, karar kalitesini bozan bilişsel bir yüktür. Fırsat yalnızca iç kontrollerdeki eksikliklerden kaynaklanmaz. Çalışanların denetim yapılmadığına veya yapılan kontrollerin etkili olmadığına inanması da suistimal riskini artırabilir. Başka bir ifadeyle, kişiler yakalanma ihtimalinin düşük olduğunu düşündüklerinde etik dışı davranışlara yönelmeleri daha kolay hale gelebilir. Rasyonalizasyon ise Bandura ' nın( 1999) moral disengagement kavramıyla açıklanabilir. Bu süreçte birey etik açıdan sorunlu bir davranışı kendi zihninde makul ve kabul edilebilir hale getirir. Böylece davranışını bilinçli bir ihlal olarak değil, haklı veya gerekli bir eylem olarak değerlendirmeye başlar. |
9 |
2.2 Fraud Diamond: Yetkinlik Boyutu |
|||
Yöneticiler ve kritik sistemlere erişimi |
|||
bulunan çalışanlar, sahip oldukları yetki |
|||
ve bilgi nedeniyle daha yüksek suistimal |
|||
riski yaratabilir. Bu nedenle iç |
|||
kontrol mekanizmalarının yalnızca alt |
|||
kademeleri değil, yönetim seviyelerini |
|||
de kapsayacak şekilde tasarlanması |
|||
önem taşımaktadır. |
|||
2.3 Etik Körleşme ve Sapmanın |
|||
Normalleşmesi |
|||
Davranışsal etik iki kritik kavram |
|||
sunar. Etik körleşme( Tenbrunsel & |