Günümüzde yapay zekâ(“ YZ”) teknolojilerinin hızla yaygınlaşması, beraberinde önemli etik tartışmaları da getirmektedir. Avrupa Birliği(“ AB”), YZ’ nin sunduğu fırsatları en üst düzeye çıkarırken olası riskleri en aza indirmeye yönelik insan odaklı bir regülatif çerçeve oluşturmayı hedeflemiş, bu yaklaşımı, YZ Yasası’ nda( AI Act) somutlaştırmıştır.
Haziran 2024’ te kabul edilen YZ Yasası, yalnızca bölgesel bir düzenleme olmanın ötesinde, küresel ölçekte standart belirleme potansiyeline sahip olmasıyla öne çıkmaktadır. AB’ nin geniş pazarı ve kişisel verilerin korunması alanında yakaladığı momentum sayesinde oluşan Brüksel etkisi, diğer ülkeleri de YZ Yasası’ nı iç hukuklarına aktarma konusunda değerlendirme yapmaya sevk ederken, AB dışında faaliyet gösteren şirketlerin de bu standartları dikkate alarak proaktif uyum adımları atmaları sonucunu doğurmaktadır. YZ Yasası, yalnızca AB’ de faal taraflara değil, çok daha geniş kitlelerin iş yapış süreçlerine ve yasa koyucuların tutumlarına etki etmekte olup, oluşturulduğu temel prensiplerin ve geçtiği yasama süreci ile benimsenen regülasyon yapısının insan odaklı regülatif yaklaşım ve iş etiği kapsamında incelenmesi gerekmektedir.
Yasanın oluşturulma sürecinde, insan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğü gibi AB’ nin de temelini oluşturan etik ilkeler ön planda tutulmuştur. Nitekim, yasanın ilk gerekçesi de 1 AB’ nin YZ stratejisinin temel felsefesini ortaya koymakta ve düzenlemenin insan odaklı, güvenilir bir YZ’ yi teşvik etmeyi amaçladığını vurgulamaktadır.
YZ Yasası, Avrupa Komisyonu’ nun(“ Komisyon”) uzun soluklu çalışmalarına ve çok yönlü ve kapsamlı tartışmalarına dayanmaktadır. YZ Üst Düzey Uzman Grubu ' nun(“ Uzman Grubu”) yayımladığı Güvenilir Yapay Zekâ İçin Etik Rehber İlkeler 2 raporu ise yasanın temelini oluşturmuştur. Bu raporda insan gözetimi, teknik sağlamlık, şeffaflık, hesap verebilirlik ve adil olma gibi temel etik gereksinimler tanımlanmıştır. Yapay Zekâ Hakkında Soru-Cevaplar 3 belgesinde de belirtildiği gibi, bu anlayış ile oluşturulan YZ Yasası, sağlık, güvenlik ve temel haklara yönelik riskleri ele almayı amaçlamaktadır.
YZ sistemlerinin karmaşıklığı, bir hata veya istenmeyen durumla karşılaşılması durumunda sorumluluğun kimde olacağı sorusunu gündeme getirmektedir. Geliştirilmiş YZ sistemleri, özellikle üretken YZ, dezenformasyonun büyük ölçekli yayılması, fikri mülkiyet ve veri koruma sorunları gibi yeni etik hassasiyetleri beraberinde getirmektedir. 4 Bu zorluklar, YZ ' nin kamuoyu güvenini zedeleme ve intihal olasılığını gündeme getirmektedir. Bu nedenle, YZ’ nin sorumlu kullanımına yönelik yönergeler, YZ ' nin toplumsal değerlerle uyumlu ve faydalı olmasını sağlamak için de hayati öneme sahiptir. 5 YZ Yasası, iş dünyasında da temel bir sorun teşkil eden bu belirsizliği ortadan kaldırmak adına sorumluluk ilkesini net bir şekilde tanımlamaktadır. Bu bağlamda, yasa koyucuların YZ Yasası’ nı hazırlamasında yalnızca prensipli bir yaklaşım değil, YZ teknolojilerinin son yıllarda kişisel yaşamlarımızdan kamu hizmetlerine ve iş süreçlerimize hızla entegre olması ve neredeyse her kesimden insanın YZ ile doğrudan muhatap hale gelmesi de etkili olmuştur.
Bu gelişmeler ışığında YZ Yasası, her kuruluş için doğrudan bağlayıcı sonuçlar doğurmasa da dürüstlük, şeffaflık ve sorumluluk gibi temel prensipleri somutlaştırarak kurumsal stratejilere yön veren önemli bir referans noktası sunmaktadır. Yasanın hukuki altyapısı-
9
1 Yapay Zekâ Yasası, Gerekçe 1
2 Yapay Zekâ Üst Düzey Uzman Grubu, Güvenilir Yapay Zekâ İçin Etik Rehber İlkeler, 2019
3 Avrupa Komisyonu, Yapay Zekâ Hakkında Soru-Cevaplar, 2024
4 Al-kfairy vd., Üretken Yapay Zekânın Etik Zorlukları ve Çözümleri: Disiplinler arası Bir Bakış Açısı, 2024
5 Avrupa Komisyonu, Araştırmada Üretken Yapay Zekânın Sorumlu Kullanımına İlişkin Dinamik Kılavuz, 2025
6 Avrupa Komisyonu, Yapay Zekâ Hakkında Raporu, 2020