Kuruluşundan Tanzimat’a Defterhâne-i Hakanî
(M. 7 Ağustos 1860) tarihinde ilan edilen resmî tebliğ ile tahrir-i emlak ve vergi ve ceride
muhasebelerinin Defterhâne bünyesinde birleştirilmesi 210 ile Defterhâne’nin teşkilat yapısında meydana gelen değişikliğin bir sonucu olarak teşkilatta vergi ve nüfusa ait belge
ve defterler de muhafaza edilmeye başlanmış211 , bu durum hem mevcut binanın hem de
arşiv belgelerinin muhafaza edildiği mahzenlerin yetersiz kalması sonucunu ortaya çıkarmıştı. Bu gelişmeler üzerine, önceki bakım ve tadilat çalışmalarından yaklaşık 20 yıl sonra
Defterhâne’nin yeniden bir inşa çalışmasına alındığı görülmektedir. Söz konusu inşa çalışmasında Defterhâne-i Hakanî binasının ahşap yerlerinin harap olduğu ve tam kargir olarak inşasının yapımına 1297 yılı başlarında başlanıp, yine aynı yılın sonunda muvafakiyetle tamamlandığı görülmektedir.212 Vergi Emini tarafından Sadrazama arz edilen H.1297 (Kasım-Aralık
1880) tarihinin binanın giriş kapısı üzerine hakkettirildiği, yani eski Defterhâne binasının tamamen kargir hâle geldiği ortaya çıkmaktadır.
H.1263 yılından itibaren Defterhâne’nin işleyişinin değişmesi ve iş yoğunluğunun
artmasına paralel olarak, 13 yıl gibi kısa bir sürede mahzenlerinin mevcut defter ve belgelere
yetmeyecek hâle geldiği yukarıda anlatılmıştı. Bu yeni nizamın beraberinde ortaya çıkan yeni kalemler ve artan personel sayısı Defterhâne binasının teşkilat için yetersiz kalmasına neden olmuştu213. Bu soruna çözüm olmak üzere, ya binayı genişletmek ya da yeni bir bina inşa etmek üzere R.Evvel 1315 (Ağustos 1897) tarihinde bir görüş ortaya çıktığı anlaşılmaktadır. Nitekim, bu tarihte Defterhâne binası önünde bulunan üç dükkânın otuz dört bin kuruş
bedel ödenerek satın alındığı görülmektedir.214 Bu arazi satın alındıktan sonra her nedense
binayı genişletmek veya yeni bir bina inşa etmek üzere H.1326 (M.1909) tarihine kadar herhangi bir girişimde bulunulmamıştır.
Defterhâne binasının çizimi
210 Karakoç Serkis, Külliyat-ı Kavanin, Haz.M.Akif Aydın, Ankara 2006, C.II, s.317
211 Ahmed Cevdet Paşa, Tezakir, Haz.Cavid Baysun, Ankara 1991, C.III, s.83, Tezkire no:24
212 BOA.A.MKT.MHM. dos.no: 353/88
213 Defterhânenin 1263 tarihinden sonraki gelişimi, ortaya çıkan kalemler ve yeni teşkilat yapısı hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. “Tanzimat’tan
Cumhuriyet’e Defterhâne-i Amire Dairesi”, s.119-187
214 29 R.Evvel 1315 Tarihli tapu senetleri TADB Kuyud-ı Kadime Arşivi’nde muhafaza edilmektedir.
52