Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Defterhâne-i Hakanî
D. ARAZİ KANUNNÂMESİ’NDEN SONRAKİ HUKUKÎ DÜZENLEMELER
VE DEFTERHÂNE’YE TESİRLERİ
Arazi Kanunnâmesi ilan edildikten bir süre sonra ortaya çıkan ihtiyaçlara göre birtakım zeyl ve değişikliklerle genişletilmiş ve yenilenmiştir. Ayrıca, Kanunnâme’deki hükümleri açıklayıcı mahiyette nizamnâme, irade, talimât ve tarifnâmeler de yayınlanmıştır.633 Örneğin Arazi Kanunu’nun, müşterek tasarrufa konu olan arazilerde hisse sahiplerinden birinin,
diğerinin izni olmaksızın satışını engelleyen ve mağdur olan hissedara 5 yıl dava açma hakkı
veren 41. maddesine zeyl olarak, 19 Şaban 1291’de yayınlanan fıkra,634 söz konusu dava açma hakkının varislere de verildiğini düzenlemektedir. Yine, Arazi Kanunu’nun 108. maddesi,
maktulun arazisinin katiline intikal edemeyeceğini ve katilin tapu hakkı olamayacağını ifade
etmekteyken, 28 R.Ahir 1292 tarihinde yapılan zeyl ile,635 katile yardım edenin de aynı şekilde intikale ve tapu hakkına sahip olamayacağı fıkrası eklenmiştir. Bunlardan başka, 1 R.Ahir
1293,636 7 Muharrem 1293,63714 Muharrem 1298638, 4 C.Evvel 1303,639 11 C.Evvel 1305, 640
18 Safer 1306641 tarihlerinde yapılan zeyl’ler ile Kanunnâme üzerinde değişikliklere devam
edilmiştir. Ayrıca, arazisini üç yıl mazeretsiz olarak terk ve tatil edenlerden, arazinin tasarruf
hakkının alınıp, müstehak olanlara ihâlesi hakkındaki 74. maddesi, 15. C.Ahir 1301 tarihinde
ilan edilen bir irade ile istilaya uğrayan yerlerde 2 yıl müddetle tatil edilmiştir.642 Söz konusu hükümden muaf tutulan Edirne’de, daha sonra harp nedeniyle bu muafiyet bir süre daha
uzatılmıştır.643 Yine, müşterek tasarruf olunan yerlerin taksimi veya ayrılması ile ilgili olarak
17 Muharrem 1328 tarihinde Arazi Kanunu’na ilave de yapılmıştır.644 Bunlar gibi birtakım irade ve nizamnâmelerle Arazi Kanunu’nun kimi maddelerinde zaman içinde bazı değişiklikler ortaya çıkmıştır.
633 Arazi Kanununa zeyl ve müteferriat olan fıkra, kanun ve nizamnâmeler için bkz.: Karakoç Serkis, a.g.e, C.1, s.120-121
634 DÜSTUR, I. Tertip, C.3, s.457
635 DÜSTUR, I. Tertip, C.3, s.457
636 DÜSTUR, I. Tertip, C.3, s.457
637 DÜSTUR, I. Tertip, C.3, s.458
638 BOA.Y.PRK.ŞD. dos.no:1/12
639 DÜSTUR, I. Tertip, C.5, s.394
640 DÜSTUR, I. Tertip, C.5, s.1000
641 BOA.İ.MMS. dos.no:102/4294; DÜSTUR, I. Tertip, C.6, s.235
642 BOA.İ.ŞD. dos.no:68/3983; DÜSTUR, 1. Tertip, C.5, s.37-38
643 BOA.DH.MKT. dos.no:1405/100
644 BOA.DH.MUİ. dos.no:47-2/6; BOA.DH.İD. dos.no:43-1/33
166