ԹՈՒՐՔԻԱ
թյունն ըն կա լել են որ պես իթ թի հա դա կան նե րի քա ղա քա կա նության գե նե տի կա կան շա րու նա կող, և ը ստ այդմ, Թուր քի ա յում բազ մա կու սակ ցա կան հա մա կար գի ներդ րու մից հե տո ի րենց ձայ նը տվել են ՀԺԿ – ին ՝ այ լընտ րանք հան դի սա ցող քա ղա քական ու ժին ՝ ան կախ այն բա նից, թե ի նչ ո ւղղ վա ծու թյուն է ու նեցել կամ ի նչ ծրագ րով է հան դես ե կել տվյալ ու ժը: Ու շագ րավ է այս ա ռու մով թուր քա կան ներ կա պե տու թյան ար շա լույ սից մի դր վագ. ե րբ 1920 թ. Մուս տա ֆա Քե մա լի ա ռաջ նոր դու թյամբ թուր քա կան Ազ գային մեծ ժո ղովն էր ձևա վոր վում, Ստամ բուլում մնա ցած հայե րը նա մա կով դի մե ցին Մեջ լի սին` ցան կություն հայտ նե լով ի րենց թեկ նա ծու նե րով մաս նակ ցե լու նրա աշխա տանք նե րին: Դի մումն ան պա տաս խան մնաց, ի սկ վեր ջերս Ան կա րայի քա ղա քա կան վեր լու ծու թյուն նե րի կենտ րո նի վեր լուծա բան նե րից մե կի հրա պա րակ ման մեջ հայտ նի դար ձավ Քեմալ Ա թա թուր քի և ներ քին գոր ծե րի նախարար Իս մեթ Ինյո նյուի ստո րագ րու թյամբ այդ ժա մա նակ նե րին վե րա բե րող գաղտ նի մի փաս տա թուղթ, ո րում նշ վում է, թե « Հան րա պե տա կան – ժողովր դա կան ֆրակ ցի այի սուրբ շար քե րը չի կա րե լի պղ ծել ոչ մահ մե դա կան նե րի ներ կա յու թյամբ » 31:
Ս տամ բու լում հրա տա րակ վող « Ա կօս » շա բա թա թեր թի հայերենի բաժ նի խմ բա գիր Բագ րատ Էս տու կյա նի մեկ նա բա նությամբ ՝ « ի րա կա նու թյան մեջ հս տակ է, որ Թուր քի այի ներ կայիս իշ խա նու թյու նը կամ նրանց կազ մած կա ռա վա րու թյու նը հայկա կան հա մայն քի հա մար եր կար տա րի նե րի ըն թաց քում երևի թե ա մե նան պաս տա վոր կա ռա վա րու թյունն է ե ղել ե րկ րի ոչ միայն հայե րի, այլ նաև բո լոր ազ գային փոք րա մաս նու թյուն նե րի հա մար »: Հենց դա է պատ ճա ռը, որ, ը ստ Էս տու կյա նի, բա վակա նա չափ հայեր ընտ րու թյուն նե րում քվե ար կել են « Ար դա րություն և զար գա ցում » կու սակ ցու թյան օգ տին: Թե պետ, նրա խոս քով, նա խընտ րա կան քա րո զար շա վի ժա մա նակ Էր դո ղա նը որ դեգ րել էր « ազ գայ նա մո լի վար քա գիծ », ո րը հա ճե լի չի ե ղել պոլ սա հայ հա մայն քի շատ ներ կա յա ցու ցիչ նե րի հա մար: Ինչ վե րա բե րում է Թուր քի այի նոր խորհր դա րա նում հա յա տյա ցությամբ ա ռա վել ը նդ գծ ված պատ գա մա վոր նե րի առ կա յու թյանը, Բագ րատ Էս տու կյանն ա սել էր, որ դրանք միշտ էլ ե ղել են թուր քա կան խորհր դա րա նում: « Մենք հա մոզ ված ե նք, որ շուրջ 500 հա յա տյաց պատ գա մա վոր կա: Այս ե րկ րի խորհր դա րա-
31
Ayşegül Komşuoğlu,“ Türkiye Ermenilerinin siyasal tutum ve davranışları üzerine notlar”, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 62 – 1, pdf.
52