KONGRE BİLDİRİLERİ
Prof. Dr. Mehmet İPŞİRLİ
Fatih Üniversitesi / TÜRKİYE
K
DEFTER-İ HAKANÎ EMİNİ AYN ALİ EFENDİ’NİN OSMANLI
ARAZİ SİSTEMİNİN DÜZENLENMESİNDEKİ KATKILARI ÜZERİNE
GÖZLEMLER
anunî’nin ünlü veziriazamı Lütfi Paşa (ö. 1563) Osmanlı devlet teşkilatına dair meşhur
eseri Âsafnâme’de Osmanlı arazi tahrir sistemiyle ilgili olarak “Reâyânın defterleri
Divan’da mazbut olup, otuz yılda bir tahrir olunup, mürdesi ve marîzı çıkıp tekrar
yazılmak kanundur. Ammâ reâyâyı sipâhiler gibi libâs-ı fâhire giyüp atlara bindirmeyeler.
Ammâ eski defter ile tatbîk olunup reâyâ eski defterden noksan getirmemeğe sa’y etmek gerek”
demektedir1. Gerçekten XVI. yüzyıl boyunca Osmanlı bürokrasisinin gerçekleştirdiği arazî
tahrirleri, burada takip edilen usul ve ortaya konulan veriler ile meydana getirilen binlerce
defter dünyada emsali olmayan bir uygulama ve başarıdır. XVI. asırda üç kıtaya yayılmış olan
İmparatorluğun bütün topraklarını içine alan ve zengin veriler içeren, binlerce yetkili ve uzman
tarafından şehir şehir, köy köy, mezrea mezrea gezilerek, halkın elinde bulunan her türlü
belgeyi dikkate alarak yapılan bu arâzî sayımları Osmanlı merkezi idaresinin ve bürokrasinin
gücünü göstermektedir. Dikkate değer olan husus bu çapta ve kapsamda arazi ve reâyâ tesbitleri
XVI. asırdan sonra bir daha yapılamamıştır.
Bu araştırmada kısaca temas edeceğim husus XVI. yüzyılın başında bütün bu faaliyetleri
gerçekleştiren Defter-i Hâkânî yani Defterhane’nin başında bulunan Ayn Ali Efendi’nin
tecrübesine, gözlemlerine ve tesbitlerine dayanarak kaleme aldığı eserinde temas ettiği hususlar
ve bunların önemi hakkında bir değerlendirme yapmaktan ibaret olacaktır.
XVII. yüzyıl Osmanlı müellifi ve Defter-i hâkânî emini olan Ayn Ali Efendi’nin hususî ve
idari hayatıyle ilgili bilgiler maalesef çok sınırlıdır.
Manisalı olduğu ve XVII. yüzyıl başlarında vefat ettiği tahmin edilen Ali Efendi’nin
tahsili, yetişmesi ve ilk görevleri hakkındaki bilgiler eserlerinde zaman zaman verdiği çok kısa
işaretlerden ibarettir. Doğduğu şehirde ilk tahsilini yaptığı, divan katipliklerinde bulunduğu daha
1 Lütfi Paşa Âsafnâmesi, haz. M. Kütükoğlu, İstanbul 1991, S. 40.
600
Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü
Arşiv Dairesi Başkanlığı
601