KONGRE BİLDİRİLERİ
sahiplerinden gerekli izinleri almaları gerekir. Bunun için ilk adım, telif hakkı sahiplerini belirlemek ve
onlarla iletişime geçmektir. Arşivcilerin kurum adına telif hakkı davalarıyla muhatap olmamaları için
fikri ürünleri dijitalleştirmeye karar vermeden önce hak sahipleriyle iletişim teşebbüsünde bulunmaya
çaba göstermelidirler. Telif hakkı sahipleri tespit edildikten sonra arşivcilerin, şu bilgilerin yer aldığı
bir mektupla iletişim kurmaları yararlı olur9;
1- Dijitalleştirme projesinin tanımı
2-Dijitalleştirilecek fikri ürünlerin ne maksatla kullanılacağının belirtilmesi (örneğin,
dijitalleştirme projesinin araştırma ve öğretim amacı taşıması) ve
3- Projenin doğasına ilişkin bilgilerin açıklığı (örneğin, internet üzerinden ücretsiz indirilebilmenin
mümkünlüğü)
Kültürel ve eğitimsel amaçlar içeren dijital projeler için telif hakkı sahipleri, arşivcilerin gönderdiği
mektuba cevap verip eserlerinin projede ücretsiz olarak kullanılmasına izin verebilirler. Ya da fikri
ürünlerini lisanslama veya fikri ürünlerinin kullanımı için bir miktar telif ücreti de isteyebilirler. Bu tür
bir durumla karşılaşma olasılığının yüksek olması nedeniyle dijitalleştirme projesine başlamadan önce
telif masrafları adıyla belli bir miktar paranın proje bütçesine dahil edilmesi yararlıdır. Söz konusu bu
bütçeyi tahmin etmek oldukça zordur. Çünkü telif hakkı sahiplerinin, materyal başına isteyecekleri
ücretin miktarı, keyfi olabileceği gibi eser sahiplerinin isteyecekleri telif ücretleri de birbirlerinden
farkı olacaktır.
Arşivcilerin dijitalleştirme projesi kapsamında telif hakkı sahiplerinden fikri ürünlerin dijital
olarak çoğaltılması ve depolanması iznini lisans anlaşmalarıyla (sözleşmelerle) mutlaka garanti altına
almaları gerekir. Çünkü içerik sağlayıcısı olarak arşivciler, fikri ürün sahipleri tarafından verilen
lisans şartlarına göre materyalleri koruyacak erişim mekanizmaları sağlamakla sorumludurlar. Bu
durumda arşivcilerin, dijitalleştirme projesi kapsamındaki fikri ürünleri hangi lisans şartları altında
dağıtacaklarını tanımlamaları önem arz eder. Arşivciler şartların tamamlanmasıyla proje kapsamındaki
fikri ürünleri daha kolay yönetebilirler. Fakat söz konusu lisansın, hem telif hakkı sahiplerine geniş
bir lisans olasılıkları sunan hem de dijital arşivler için lisans yönetim sürecini basitleştiren bir yayın
lisansı olması oldukça önemlidir. Ayrıca dijitalleştirme projesi kapsamında Dspace10 gibi açık kaynak
kodlu dijital arşiv programlarının kullanılması durumunda ise eser sahiplerinin bizzat kendileri, fikri
ürünlerini mevcut arşiv koleksiyonuna arşiv kurumunun web sitesi üzerinden dahil edebilirler. Bu
durumda fikri ürünlerini dijital arşive kendi yüklemek isteyen eser sahiplerine söz konusu eserlerini
paylaşma ve sınırlama özgürlüğü verebilecek elektronik bir lisans anlaşması sunmak oldukça önemlidir.
Dspace gibi çeşitli dijital arşiv programları, internet üzerinden ve elektronik iletim araçlarıyla dijital
teknolojiden yararlanılarak eser sahipleriyle elektronik bir sözleşme yapabilme imkanına sahiptirler.
Böylece eser sahipleriyle arşiv kurumlarının bilgi hizmetlerine yönelik karşılıklı ilişkileri, elektronik
ortamda da devam ettirilmeye çalışılır. Eser sahipleriyle arşiv kurumlarının elektronik ortamda
gerçekleştirebilecekleri bilgi hizmetlerine yönelik bu tür elektronik sözleşmeler, Borçlar hukukuna
göre de uygundur. Çünkü 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun11 1. maddesine göre sözleşmenin
kurulabilmesi için irade beyanında bulunulması hukuki bir işlem olarak sözleşmelerin geçerliliğini
sağlar. Nitekim eser sahipleri, dijital arşiv programlarında mevcut sözleşme sayfasının altında bulunan
Kabul Ediyorum (I Agree) türü bir düğme ya da seçeneği aktif hale getirerek (ya da irade beyanında
bulunarak) fikri ürününü dijital arşive göndermiş olur. Dijital arşiv programlarına entegre olan bu
tür lisans anlaşmalarının (sözleşmelerin) en tercih edileni, Yaratıcı Müşterekler (Creative Commons:
CC)12 isimli lisans modelidir.
Kısacası CC olarak bilinip ticari olmayan bu lisans modeli, yurtdışındaki dijital arşivcilik ve
9 Lorna HUGHES. Digitizing Collections: Strategic Issues For The Information Manager, Facet Publishing, London, 2004, s. 65.
10 http://www.dspace.org , Dspace isimli dijital arşiv programının web sitesidir.
11 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu, Kanun No. ve Kabul Tarihi: 6098/ 11.1.2011, Resmi Gazete, (27836, 4.2.2011).
12 http://creativecommons.org , CC lisans modelinin web sitesidir.
558
Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü
kütüphanecilik alanında kullanılan popüler bir lisans modelidir. Bu lisans modeli, hem Dspace
gibi bazı dijital arşiv programları tarafından arşiv belgesi gönderme sürecinin bir parçası olarak
desteklenmekte hem de elektronik bir belgeye kolaylıkla dahil edilebilmektedir13. Ayrıca CC lisans
modeli, örneğin MS Word, MS Excel ve MS Powerpoint gibi elektronik belge üretme programlarına
eklenerek kullanıcıların (eser sahiplerinin), oluşturacağı CC lisans türünü ücretsiz ve otomatik olarak
belirtmesine izin vermektedir14. Söz konusu lisans modelinin elektronik belgeye eklemek için Creative
Commons Add-in for Microsoft Office isimli yazılıma/eklentiye sahip olmak yeterlidir. CC lisans
modelinin MS Word’e eklenmiş halini gösteren ekran Şekil 1’ de görülebilir.
Şekil 1: CC lisans modelinin MS Word programına entegrasyonunu gösteren ekran görüntüsü
Fikri bir ürünün çoğaltılıp paylaşılması olasılığını sağlaması açısından CC lisansı, dijital arşivler
için ideal bir lisans modeli sunar. Çünkü CC lisans modeli, fikri ürün sahiplerine telif hakkı gereği sahip
oldukları örneğin, çoğaltma hakk