KONGRE BİLDİRİLERİ
tapu arşivleri önemli çalışmalar yapmaktadır. Bunlardan biri de Tapu ve Kadastro Erzurum Bölge
Müdürlüğü ve bu müdürlüğe bağlı tapu arşivleridir. Nitekim bu müdürlük bünyesinde yer alan Erzurum,
Ağrı, Ardahan, Erzincan, Kars ve Iğdır illeriyle bu illerin ilçelerinde bulunan tapu müdürlükleri
arşivleri, kıymetli belgelere sahiptir15. Bu belgeleri, Zabıt Defterleri, Atik Defterleri, Tahrir Kayıtları,
Hasılat Defterleri, Hulasa Defterleri, Emlak Yoklama Defterleri, Muharrerat Defterleri ve Evrak-ı
Müsbiteler oluşturmaktadır16. Söz konusu bu tapu müdürlüklerinin otuzunda Osmanlıca yazılmış
bilgi ve belgelerin varlığı göze çarpmaktadır. Bununla birlikte bu müdürlüklerin arşivlerinde bulunan
Osmanlıca belgelerin birçoğunun, gerek belgelerin fiziki ve gerekse de muhafaza edildikleri ortam
açısından oldukça kötü durumda oldukları söylenebilir. Herhangi bir arşiv sınıflama sistemine veya
tasnife tabi tutulmayan bu belgeler, ne yazık ki uygunsuz bir biçimde arşivlenmekte ve saklanmaktadır.
Bu belgelerin birçoğu kurumun en izbe yerlerinde tutulmakta ısı, ışık, nem, su, haşere, mantar vb. gibi
olumsuz çevresel faktörlerden etkilenmektedir. Ayrıca ciddi bir uzman eleman sıkıntısı söz konusudur.
Bunun için özellikle Osmanlıca bilen Bilgi ve Belge Yönetimi bölümü mezunu uzmanların kurumda
istihdam edilmesi gerekmektedir. Nitekim önceleri arşiv memurluğu ikinci sınıf memurluk olarak
görülmekteydi. Bilgi ve Belge Yönetimi mezunlarının arşivcilik işinin benimseyerek çalışmaya
başlamaları, kurum bünyesinde yapılan işlerin arşivcilik prensipleri doğrultusunda daha düzenli bir
şekilde yürümesini sağlamıştır. Mevzuat açısından kütüklerin bulundukları müdürlüklerde tutulması
gerekmekte, bu durum da belgelerin, denetimini, tasnifini ve restorasyonunu olumsuz etkilemektedir.
Arşiv belgelerinin merkezi bir yerde toplanarak, belgelerinin korunmasına ve arşivcilik çalışmalarına
uygun mekânların tahsis edilmesi ve elektronik arşivlere geçilmesi, belgelerin korunmasında ve
gelecek nesillere aktarılmasında en önemli etkenlerdendir (A. Ataman, kişisel iletişim, 05 Kasım
2012).
Bugün Doğu Anadolu Bölgesi’nin merkezi durumunda bulunan Erzurum ve çevresindeki il
ve ilçelerin sahip olduğu arşiv materyalinin durumunu şu şekilde göz önüne getirebiliriz. Erzurum,
Ardahan, Kars, Ağrı, Iğdır, Erzincan, Bayburt kısmen de olsa Artvin, Bingöl ve Muş illerini kapsayan
ve bu illere ait taşınmaz malların kayıtları olan arşivlerin merkezi konumundadır. Osmanlı taşra
teşkilâtında Beylerbeyi idaresi altında bulunan en büyük idarî birimlerden olan Erzurum eyaleti,
1534’de Kanunî Sultan Süleyman döneminde oluşturulmuş, 1864’de vilâyetlerin teşekkülüne kadar
önemini kaybetmemiştir17. Dolayısıyla eyalet arşivi üç dört yüzyıllık bir tarihi içine alan yoğun bir
belge hacmine sahip olmalıydı. Bu belgelerin önemli bir kısmının Osmanlı Arşivi’nde olmadığı
biliniyor.
Erzurum’da olup da yok olan arşivlerin varlığından hep bahsedilir. Bunlardan biri olan Erzurum
Şeriyye Sicilleri’nin, Yakutiye Medresesi’nin yanındaki bir depoda yanmasıyla kaybedilmesi hâlâ
hafızalardadır18. Ayrıca Erzurum Fetvahânesi’nin Cumhuriyet’in ilk yıllarında yıkılmasıyla yok
olan Kadı Sicilleri’nin akıbeti ise bilinmemektedir. Sadece bir iki kadı sicilinin Erzurum İl Halk
Kütüphanesi’nde muhafaza edildiği bilinmektedir. Erzurum vakıfların ait bazı kayıtlar da Tapu
15 Söz konusu tapu müdürlükleri Tapu ve Kadastro Erzurum Bölge Müdürlüğüne bağlı olarak Aşkale, Aziziye, Çat, Hınıs, Horasan, İspir,
Karaçoban, Karayazı, Köprüköy, Narman, Olur, Oltu, Palandöken, Pasinler, Pazaryolu, Şenkaya, Tekman, Tortum, Uzundere, Yakutiye, Ağrı,
Diyadin, Doğubayazıt, Eleşkirt, Hamur, Patnos, Taşlıçay, Tutak, Ardahan, Çıldır, Damal, Göle, Hanak, Posof, Erzincan, Çayırlı, İliç, Kemah,
Kemaliye, Otlukbeli, Refahiye, Tercan, Üzümlü, Iğdır, Aralık, Karakoyunlu, Tuzluca, Kars, Akyaka, Arpaçay, Digor, Kağızman, Sarıkamış,
Selim ve Susuz il ve ilçelerinde hizmet sunan tapu müdürlükleridir (A. Ataman, kişisel görüşme, 05 Kasım 2012).
16 Tapu ve Kadastro Erzurum Bölge Müdürlüğü’ne bağlı Ağrı, Ardahan, Erzincan Erzurum, Kars ve Iğdır illeri ve bunlara bağlı ilçe Tapu
Müdürlüklerinden Aşkale, Çat, Hınıs, İspir, Karayazı, Narman, Oltu, Pasinler, Şenkaya, Tortum, Yakutiye, Ağrı, Diyadin, Doğubayazıt,
Eleşkirt, Patnos, Tutak, Ardahan, Çıldır, Göle, Posof, Erzincan, İliç, Kemaliye, Tercan, Kars, Kağızman, Sarıkamış, Tapu Müdürlüklerinde 502
adet Zabıt Kayıt Defteri, 38 adet Atik Defteri, 31adet Tahrir Kaydı, 13 adet Hasılat Defteri, 46 adet Hülasa Defteri, 32 adet Emlak Yoklama
Defteri, 3 adet Muharrerat Defteri, 86 adet Fihrist olmak üzere toplam 665 adet Osmanlıca yazılmış defter ve klasörler içinde arşivlenmiş
yaklaşık 56900 evrak-ı müsbite (resmi senet, makbuz, tapu senedi, tebliğname vb.) ile kadastro tutanakları tespit edilmiştir (A. Ataman, kişisel
görüşme, 05 Kasım, 2012).
17 Halil İNALCIK, Eyalet, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), C.11, Türkiye Diyanet Vakfı, İstanbul, 1995 s. 549-550.
18 Dündar ALİKILIÇ, “Geçmişten Günümüze Erzurum Kütüphaneleri” Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Erzurum, 2002, S.19.
s. 343.
548
Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü
Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyud-i Kadime Arşivi’nde yer almaktadır19. Bununla birlikte Erzurum İl
Özel Arşivi Cumhuriyetin ilk yıllarına ait belgeleri ihtiva etmektedir. Erzurum Büyükşehir Belediyesi
arşivinde ise belediyecilik tarihimize ışık tutacak belgeler bulunmaktadır. Burada old \I