KONGRE BİLDİRİLERİ
gelecek arasında bağlantı kuran ve millî hâfızayı oluşturan yegâne değerlerden biri olarak kabul
edilmektedir. Geçmişe ait olayların kayıtlarını içeren ve bugün canlı tarih ve kanıt olarak muhafaza
edilen belgelerin korunması ve tasnif edilerek hizmete sunulması, günümüzde arşivleri de içine alan
ve bilgi merkezi olarak adlandırılan kurumlar vasıtasıyla sağlanmaktadır. Bunun en önemli nedeni
arşivlerin, toplumların ve milletlerin belleği olarak kabul edilmesi ve gelecek nesillere aktarılması
gereğidir. Dolayısıyla arşivi olmayan veya yok edilen milletler ve/veya toplumlar, belleğini yitirmiş
ve geleceği muğlak insanlar gibidir. Bu açıdan taşra arşivleri de önemli kültürel değerler olmalarından
ve millî hâfızaya katkı sağlamalarından ve bu hâfızayı korumalarından ötürü önemli arşivler arasında
yer almaktadır. Nitekim Osmanlı Devleti’nde en önemli eyâletlerden olan Erzurum eyâleti, geçmişten
günümüze, sahip olduğu kıymetli arşiv belgeleriyle bölgenin tarihine ışık tutmaktadır. Bu bağlamda
sahip olunan tüm arşiv belgelerinin bilimsel arşiv çalışmaları doğrultusunda tasnif edilerek ve
günümüz Türkçesi’ne çevrilerek araştırmacıların ve/veya kullanıcıların hizmetine sunulması, bölge
tarihi nezdinde Osmanlı Devleti’nin sosyo-kültürel ve ekonomik tarihine de açıklık getirecektir.
Ayrıca arşivler ve arşiv çalışmaları sosyal düzeni sağlamada en önemli etkenlerden biridir. Çalışmada
taşra arşivleri açıklanarak Erzurum taşra arşivinin durumu değerlendirilmiştir.
Tanzimât Öncesi Osmanlı Dönemi Taşra Arşivleri
Eyâletler, Osmanlı Devleti idarî teşkilâtının en büyük parçasını teşkil etmekteydi. XVI. asrın
ortalarına kadar beylerbeyi tarafından idare edilen eyâletler, bu tarihten sonra vezirler tarafından
idare edilmeye başlanmıştır. Sancaklar ise, iki kısma ayrılmaktaydı. Sancakların bir kısmı eyâletlere
bağlı livalar olan elviye-i mülhaka, diğeri ise müstakil livalar olan elviye-i gayr-ı mülhakalardır.
Her iki livanın da kendilerine bağlı kazaları bulunmakta idi. Yargı merkezi olan üçüncü idare birimi
kazâlardır. Voyvodalar, subaşılar veya benzeri yöneticiler tarafından idare edilen kazâlarda, asıl icrâ
makamı kadılardı. Eyâlet, liva ve kazâlar müstakil yargı merkezleri olduklarından, bunların hepsinde
de şerʽiyye sicilleri mevcuttur1.
Merkezî devlet dairelerinde, belgelerin saklanmasında ve korunmasında gösterilen arşivcilik
anlayışı, taşrada görevli eyalet Beylerbeyi ve mahalli kadılardan da istenmiştir. Taşra teşkilâtı
görevlilerine, karar ve işlemlerini defterlere kaydetmeleri ve bu defterleri muhafaza etmeleri
emredilmiştir2. Taşra arşivlerinin temelini Kadı Mahkemeleri Arşivleri ve Eyâlet ve Sancak Arşivleri
oluşturmaktadır. Nitekim Osmanlı Devleti’nde kadı sadece yargı yetkisine sahip olmakla kalmayıp,
görevinin şerʽî niteliği ona idarî ve beledî bazı görevler de yüklüyordu. Tanzimât öncesi Osmanlı
taşrasında gerek merkezden gerekse oradan cereyan eden yazışma ve işlemlerin hemen tüm kayıtları
şerʽî sicillere kaydedilirdi. Bu yüzden taşra arşivciliğinin esasını şerʽiyye sicilleri oluşturmaktadır3.
Tanzimât öncesi Osmanlı merkez teşkilâtı dönemine ait defterler, iki ana seri halinde günümüze
intikal etmiştir. Birincisi, Devletin siyasî ve hukukî kararları ile beldelerin asayişi nizâmına dair
hükümlerin kaleme alındığı Divân-ı Hümayûn Defterleri’dir. İkincisi ise, sadece malî konularda mîrî
işlerden sayılan cizye, avârız ve mukâtaa işleriyle ilgili konuların düzenlenip kaydolduğu Maliye,
yani Bâb-ı Defterî Defterleri’dir. Ayrıca has, zeâmet, timar, mülk, vakıf gibi türlerini tayin ve tescil
eden ana defterlerin muhafaza edildiği ve bu defterlerle ilgili günlük işlemlerin yapıldığı Defterhâne-i
Âmire’ye ait defterler vardır. Bu dairede biriken defterler, hüküm ihtiva etmezlerdi. Bunlar, hazineye
ait arazinin kimlere ait ve ne maksatla tevcih edildiğini, zaman zaman yapılan değişikliklerle, vergi ve
resmlerin müfredâtını kimlere tarh ve tevzi edildiğini gösteren muhtelif defterlerdir.4
1 Ahmet AKGÜNDÜZ, “Şerʽiyye Sicilleri, Mahiyeti, Toplu Kataloğu ve Seçme Hükümler”, C. I, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınevi,
İstanbul, 1988, s. 53.
2 Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi, Yay. Haz. Hacı Osman YILDIRIM, Nazım YILMAZ ve Yusuf İhsan GENÇ, İstanbul, T