KONGRE BİLDİRİLERİ
2.1.13. Mühür Tatbik Defterleri: Vakıf mütevellilerin mühürlerinin bulunduğu defterler olup,
üç adettir.
2.1.14. Köye Devir Defterleri: Hayrat ve mevkûfâtı (akârâtı) aynı köy sınırları içinde bulunan
vakıfların, o köyün ihtiyar heyetine devrine dâir muamelelerin kayıtlı olduğu defterler olup, 3 adettir.
Bilhassa cumhuriyet sonrası köy ihtiyar heyetlerine devredilen köy camileri ve bunlara ait akarlarla
ilgilidir.
2.1.15. Fodûla Defterleri: İmaret, aşhane gibi vakıf müesseselerden fakir-fukara,
muhtacin ve tekkelere dağıtılan ekmek, peksimet gibi yiyecek maddelerinin kayıtlı
olduğu defterler Fatih, Sultan Selim, Süleymaniye, Mihrimah Sultan fodula defterleri
gibi müstakil olarak adlandırılmaktadır.
2.1.16. İntifa Hakkı Defterleri: Mazbut vakıflarda vakfiye şartları gereği hizmetlerini yerine
getirildikten sonra vakıftan faydalanan kimselere ait kayıtlarla ilgili Cumhuriyet sonrası düzenlenen
defterler olup, birisi klasör şeklinde olmak üzere üç adettir.
2.1.17. Maaş Defterleri: Osmanlı’da bilhassa Tanzimat sonrası tutulan muhtacin maaş ve yardım
defterleri olup, cumhuriyet sonrası da bir müddet bu gelenek devam ettirilmiştir. Defterlerde yardım
alan kişilerin kimlik bilgileri ve yaşadıkları yerlerle ilgili bilgiler bulunmaktadır.
2.1.18. Tercüme Defterleri: Bu defterler, Cumhuriyetin ilk yılların bilgisayar ve djital ortamın
hayatımıza girinceye kadar Arapça vakfiye, zeyl, ilâm ve önemli görülen belgelerin Türkçe’ye
tercümeleri ile Osmanlıca vakfiyelerin yeni harflere aktarılarak yazıldığı defterler olup, toplam 43
ad ettir.
2.1.19-Tesis Defteri: 2762 sayılı Vakıflar Kanunu’nun neşrinden sonra, Medenî Kanunun
hükümlerine göre kurulan vakıfların kaydedildiği defter olup, 1 adettir. Bu defterde vakıf tesislerinin;
kütük numarası, hayrat (cami, mescid, hastahâne vs.) ve akarât (tarla, ev, işhanı vs.) oluşlarına göre
türleri; tesislerin yeri; tapu ve kadastro kaydı; tesisin durumu; iktisap şekli; değişiklik kaydı; vergi
kaydı; mülkiyet durumu; idare şekli (mülhak, mazbut vs); imâr durumu; takdir olunan kıymet; sigorta
durumu; mülâhazalar ve kaydın tarihi yazılmaktadır. 2762 sayılı Vakıflar Kanunu’na göre, vakıf
kurmak isteyen mal-mülk sahibi önce notere gidip, yazılı veya sözlü bir beyanla (dilekçe) “tapu
senedi”ni tasdik ettirerek bir “tesis senedi” (vakfiye) düzenletmektedir. Daha sonra bu noter tasdikli
belgeleri mahallî Vakıflar İdaresi’ne vermektedir. Vakıflar İdaresi de, söz konusu tesis senedini,
mahallî Asliye Hukuk Mahkemesine tescil ettirmektedir41. Tesis Senetleri, vakfiyelerin başında
bulunan duâ bölümünde yer alan âyet, hadislerle vakıf kurmanın faziletlerinin anlatıldığı duâ
kısmı ile vakfiyelerin sonuç bölümünde yer alan Ehl-i Sünnet hukukçuların görüşlerinin ve vakfı ihlâl
edenlere beddua edilen sonuç kısmı hariç, eski vakfiye yazım usulüne uygundur.
2.1.20-Merkezî Sicil Defterleri: 1967 yılında kabul edilen 903 sayılı Kanun ve 2008 yılında
kabul edilen 5737 sayılı Vakıflar kanununa göre kurulan yeni vakıflara ait kayıtları ihtiva eden defterler
olup, bunlar 5 adettir.
2.1.21. Şart Tebdili Defteri: Bilindiği üzere Osmanlı döneminde vakfiye şartlarından birisin
rücu, azl, şart değişikliği ve eklentiler zeyl vakfiye ile yapılmakta idi. Cumhuriyet sonrası bu işlemler
Vakıflar İdare Meclisi ve Vakıflar Meclisi Kararları ile yapılmaktadır. Şart tebdili defterleri Cumhuriyet
yapılan vakıf şartları değişikliklerinin kaydedildiği defterler olup, birisi klasör halinde 4 adettir.
2.1.22. Tevzin Defterleri: Mülhak vakıfların gelir giderleri ile ilgili olarak zorunlu olarak senede
veya üç sene bir defa olmak üzere düzenlenen belgelerin kaydedildiği defterler olup, 5 adettir.
456
Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü
DOSYALAR
Vakıf Kayıtlar Arşivinde Cumhuriyet sonra yapılan iş ve işlemlerle ilgili olarak,
1. 153 zabıt kutusunda 6250 adet dosya,
2. 5 intifa’ kutusunda 175 adet dosya,
3. 41 tescil kutusunda 3381 adet dosya,
4 73 tevliyet kutusunda 2071 adet dosya,
5) 6 ekalliyet kutusunda 1 80 adet dosya,
6) 3 köye devir kutusunda 104 adet dosya,
7) 274 klasör içinde 23290 tesviye dosyası,
8) 4829 adet 903 sayılı kanuna göre kurulan vakıf dosyası bulunmaktadır.
Ayrıca VAYS projesi kapsamında Vakıf Kayıtlar Arşivine Vakıflar bölge müdürlüklerinde
bulunan 5940 adet defter ve 500.000 civarında evrak intikal ettirilmiş, bu defterlerden 5000 civarında
olanı İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğünde getirilmiş olup, bunlar içerisinde 172 adet adalar şeriyye
sicilleri, 19 adet nüfus defteri ve Yunanistan ve adalara ait maarif defterleri, eytam defterleri, vakıf
defterleri, maaş defterleri, gureba hastanesi defterleri ile diğer bölge müdürlüklerine ait muhtelif vakıf
muamele defterleri bulunmaktadır.
Sonuç olarak vakıflar zaviyesinden şunu diyebiliriz ki, bünyelerinde vakfiye ve vakıf belgeleri
bulunan Vakıflar Genel Müdürlüğü Vakıf Kayıtlar Arşivi, Osmanlı Arşivleri, Tapu Arşiv Daire
Başkanlığı, İstanbul Müftülüğü, Kütüphaneler ve müzelerin aralarında gerekli koordinenin sağlanarak
Osmanlı coğrafyasında kurulan vakıflarla ilgili sağlam bilgi ve belgelere ulaşılması oldukça önemlidir.
Vakıf Kayıtlar Arşivinde vakfiyesi bulunmayan bir vakfa ait vakfiyeye ya da vakfiyesine ulaşılamayan
bilhassa Selçuklu Dönemi ve Osmanlının ilk dönemine ait bir vakfa ait oldukça önemli bilgi ve
belgelere Osmanlı Arşivlerinde ve Tapu Kadastro Arşivinde bulunan tahrir defterlerinde ulaşmak
mümkündür. Ayrıca Osmanlı Arşivleri ve İstanbul Müftülüğünde bulunan Şer‘iyye Sicillerinde 20.000
civarında vakfiye, yüz binleri bulan vakıf belgeleri bulunduğu bilinmektedir.
Büyük bir mirasın emanetçisi olarak bünyesinde milyonlarca belge ve bilgi barındıran kurum ve
kuruluşların birlikte hareket ederek gerekli koordinasyonun sağlanması sadece ülkemizin değil bütün
Osmanlı coğrafyasında sosyal ve kültürel tarihe oldukça önemli katkılar sağlayacaktır.
Arşiv Dairesi Başkanlığı
457