KONGRE BİLDİRİLERİ
olup, defterlerde, vakfın adı, şahsın görev yaptığı hayratın adı, aldığı ücret, atama bürokrasisi, görev
türü, aldığı ücret, görevini türü, vakfın türü (mazbut, mülhak), vakıf ile ilgili muhtelif defterlere detaylı
bilgi için göndermeler mevcuttur.
Tabiri caizse şu söylenebilir 943 h. (1536 m.) tarihli Ayasofya Vakfı’na ait atik defterinden
başlanarak 128 Dersaadet defterine gelinceye kadar aradaki diğer defterler taranarak incelenerek
Ayasofya Camii ve vakfa ait diğer kurumlarda (daruşşifa, imaret, mekteb, medrese, vakıftan hizmet
alan diğer vakıflar) görev yapanlar bütük oranda listelenebilir.
2.1.5- Ahkâm Defterleri: Padişahlar tarafından vakıflarla ilgili olarak verilmiş emirlerin
yazılı olduğu defterler olup 110 adettir, ayrıca birde Sultan Abdulmecit Ahkamı, Sultan Mahmud
Ahkamı gibi müstakil bir veya birkaç vakfa ait defterler de mevcuttur. Bu defterlerde faaliyet gösteren
esnaf grupları, vakıfların, icare, icareteyn, âşâr, mukataa, gedik gelirleri, işletme usulleri ve vakıf akar
ve hayratın “tamir ve termimleri”, tahsisler, nizamnameler, evkaf görevlileri tayin, terfi ve ücretleri,
Haremeyn vakıfları, surre alayları, merkez ve taşra teşkilatları, gayri müslim vakıfları, maliye hazinesi,
vakıflarla ilgili sair iş ve işlemlere ait önemli bilgiler mevcuttur.
2.1.6- Tafsil Defterleri
Tafsil defterleri, genel olarak vakıfların yönetimleriyle ve yöneticileri ile ilgilidir. Bu defterlerde
vakfın hayrat kurumları, gelir kaynakları, tahsisatları, görevli ücretleri ve diğer harcama kalemleri,
tâyin ve terfî işlemleri, mevkûfâtla ilgili işlemler, vakfiyenin kayıtlı olup olmadığı hakkında teferruatlı
bilgiler mevcuttur. Ayrıca önemli konular ile ilgili olarak atik şahsiyet defterleri ve şahsiyet defterlerinde
konunun detayı ile ilgili bilgi için atik defterlere başvurulmasına dair notlar mevcuttur.17
Tafsil defterleri başlıca şu serilerden oluşmaktadır:
1) Anadolu Tafsilleri (229-314),
2) Der-Saadet Tafsilleri (955-963),
3) Tafsil-i Nizâmât (932-952),
4) Hicaz Tafsili (816-833),
5) Rumeli Tafsili (992-994).
Ayrıca serinin içerisinde birer Zeyl-i İlamat18 ve Teberrukat Defteri19 gibi defterlerde
bulunmaktadır.
Söz konusu Ahkam, Tafsil, Tafsil-i Nizamat defterlerinin incelenmesi neticesinde vakıfların
işleyişleri, vakıf arazileri, görevli türleri zaman içerisinde görevli ücretlerinin seyirleri, vakıf hayrat
ve akarlar üzerinde yapılan değişiklikler, personel işlemleri, tayin, terfi, tahsis, nizamnameler bakım
onarım gibi konularda oldukça mühim verilere ulaşmak mümkün olacaktır.
Ayrıca Tafsil-i Nizamat defterlerinde çağa uygun olarak kurulan vakıf kurumlarına ilişkin
nizamnameler de bulunmaktadır. 949 numaralı Tafsili-i Nizamat Defterinin 6641 sırasındaki kayıtlı
bulunan “Evkâf-ı İslâmiyye Müzesi” nin kuruluş ve çalışma esaslarını belirleyen 33 maddelik
nizamname Türk müzecilik tarihinde vakıfların öncü kurumlardan birisi olduğunu göstermektedir.
2.1.7. Berât ve Şurût Defterleri: Vakıf görevlilerinin atanma beratların ve şart değişikliklerinin
kaydedildiği defterler olup 24 adettir. Bu defterler Şurût ve Kuyûd-ı Berevât-ı Alişân, Şurût-ı
Haremeyn, Şurût-ı Berevât (780-809) serilerden oluşmaktadır.
2.1.8. Feraşet Defterleri: Ferrâş, camii, mescid, imaret, tekke, gibi müesseselerin tathir, tanzif,
halı, kilim ve hasır gibi mefruşatını yayma vs. hizmetlerinde görevli olanlar için kullanılan bir tâbirdir.
Istılah olarak ferrâş, yeniçeri teşkilâtında söz konusu işleri görenler ile Kabe’yi süpürenler için de
17 VGMA 1199 H. AŞD. 73 .s. 7
18 VGMA, H. 1287, AD. 977, s. 1-53.
19 VGMA, H. 1287, AD. 978, s. 1-53.
454
Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü
kullanılmıştır. Osmanlı Devleti’nin Evkaf-ı Hümâyûn Nezâreti vasıtasıyla Mekke ve Medine’deki
kutsal yerlerdeki görevlerin ifâsı ve görevlilerin ta’yini, terfii ve azlini daha dikkatli yaptığı
bilinmektedir. Hicaz, Arabistan ve Haremeyn-İ Şerifeyn serisi içinde; Şurût-ı Har [Y^[