KONGRE BİLDİRİLERİ
424
malzemelerine erişimlerinde ciddi sıkıntıları da beraberinde getirmektedir. En büyük tehdit tasnif ve
kataloglamanın standart bir şekilde yapılamaması ya da doğru zamanda yapılması ve uygun olmayan
saklama ortamları ve malzemenin onarımı olarak görülmektedir.
Sonuç olarak arşiv kurumları var olan arşiv belgelerinin korunmasını ve yıpratılmadan daha fazla
yararlanıcının hizmetine sunma konusuna odaklanırken; yararlanıcılar en kısa sürede amaçlarına uygun
bilgi ve belgeye nasıl erişilebileceklerini hususunda teknolojinin tüm imkânlarından faydalanmayı
beklemektedirler.
Teknolojiden yararlanarak bilgi sunma ve bilgiye erişim amacına odaklı sayısallaştırma projelerine
rağmen günümüzde birçok yerli ve yabancı araştırmacı Türkiye’de arşiv kurumlarından yararlanmada
çeşitli sorunlar yaşamaktadır. Bu sorunların birkaçı aşağıda belirtilmektedir.
Coğrafi Mesafeler: Araştırma yapan her derecedeki bilim insanları ilgilerine göre, farklı kentlerde
bulunan arşiv ve araştırma kurumlarından en az birinde çalışma yapmak durumundadırlar. Ancak bu
kurumlardan çoğu internet üzerinden araştırmaya uygun teknik alt yapıya sahip değildir. Halen birçok
arşiv kurumundaki arşiv malzemesine erişim ancak arşiv ziyareti ile mümkündür. Araştırma kurumları
arasındaki coğrafi mesafeler İstanbul, Ankara gibi bilgi merkezlerinin yoğun olduğu kentlerdeki
araştırmacılar için bile, oldukça büyük zaman ve para kaybına neden olmaktadır. Aynı durum farklı
kentlerdeki araştırmacılar için konaklama, ulaşım, yeme-içme vb. konularda zaman ve kaynak maliyeti
oluştururken, yurtdışından araştırma yapmak isteyenler için ilaveten vize vb. sorunları doğurmaktadır.
Oysa internetin şekillendirdiği mevcut zaman diliminde coğrafi mesafeler bilgiye erişim için engel
olmaktan çıkmıştır.
Teknik Altyapı Yetersizliği: Günümüz arşiv hizmetlerinin temel unsuru enformasyon ve iletişim
altyapısıdır. Türkiye’deki tüm kurumlar iletişim ağ altyapısını tamamlamış ve birçok bileşenini sanal
ortama taşımıştır. Ancak bu durum pek çok arşiv kurumuna yürütme kolaylığı ve uygulama esnekliği
sağlamasına rağmen, altyapıyı da son derece karmaşık hale getirmiş ve birçok arşiv malzemesine
internet üzerinden erişimini engellemiştir. Birçok arşiv altyapısı ise sesli ve görüntülü arşiv malzemeleri
altyapıdaki yetersizlikler nedeniyle erişime açılamamaktadır.
Standartların Eksikliği: Arşiv kurumları, arşiv malzemelerine ait bibliyografik verileri veya bu
malzemelerin sayısal kopyalarını internet üzerinden çeşitli arayüzlerde paylaşmaktadır. Fakat arşiv
kurumların herhangi bir standart olmaksızın kendi arşiv arayüzlerini kurma çabaları, beraberinde
tasarım, dolaşım, içerik ve erişilebilirlik sorunlarını gündeme getirmiştir14.
Arşiv sitelerinin yayımlama, erişilebilirlik, kolay kullanım, kolay dolaşım, sitenin hızlı yüklenmesi,
maliyet ve zaman tasarrufu, sitelerin bakım ve güncelleme kolaylığı gibi birçok bakımdan standartlara
uyumlu olması gerekmektedir.
Bununla birlikte her kurumun kendine has bir arayüz tasarlaması basit ve detaylı arama, üyelik,
tasarım eksiklikleri/fazlalıkları vb. nedenlerle farklı kullanımın gereksinimleri doğurmaktadır. Bu
durum kullanıcılar için zaman maliyeti yaratırken erişilebilirlik sorunlarının da artmasına neden
olmaktadır.
Erişilebilirlik: İnternet sayfalarının ve web hizmetleri, her zaman herkese açık olmalıdır. Bir
web sitesinin engelli ya da engelsiz herkesin kullanımına uygun olarak tasarlanması demek olan
erişilebilirlik, herkesin internet hizmetlerinden eşit faydalanabilmelerini sağlamaktadır. Bilgiye ve
hizmetlere, yasal çerçevede hakkı olan herkesin erişebilmesi esastır. Bu nedenle küresel mirası geniş
kitleler ve gelecek nesillere aktaran arşiv kurumları sayfalarının dünyaca kabul edilen erişilebilirlik
standartlarına uygun tasarlanmaları gerekmektedir. Arşiv kurumları internet siteleri da görme, işitme,
fiziksel, konuşma, algılama, dil, öğrenme ve nörolojik özürlülerin yanı sıra yaşlılık ya da sosyal engelli
bireylerin erişimlerine açık olmalı ve ihtiyaçlarına cevap vermelidir15.
Türkiye’deki arşiv kurumlarının internet sayfalarında maalesef tam erişilebilirlik mümkün
değildir. Birçok internet sayfasında katalog tarama gibi hizmetler tüm tarayıcılarda çalışmamakta
ya da mobil cihazlarda kullanılamamaktadır. Ayrıca yukarıda incelenen bazı sitelerde arşiv
malzemeleri *.pdf formatında sunulması, özellikle görme engellilerin bu malzemelerden hiçbir suretle
faydalanamamasına neden olmaktadır.
Üyelik Prosedürleri: Türkiye’deki arşiv kurumlarının birçoğu araştırmacılardan çeşitli evraklar
istemektedir.
01 Mart 2002 tarih ve 24682 Resmi Gazetede yayımlanan “Devlet Arşivlerinde Araştırma ve
İnceleme Yapmak İsteyen Türk ve Yabancı Uyruklu Gerçek veya Tüzel Kişilerin Tabi Olacakları
Esaslar” gereğince araştırmacılardan genellikle açık kimlik bilgileri, adresleri, araştırmanın amacını ve
varsa tez konularını belirten form dilekçeleriyle, kuruma bizzat ya da posta ile müracaatta bulunmaları
gerekmektedir. Aynı Esaslar’ın 4. Maddesi gereğince “Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü’nde yapılacak
her türlü araştırma, inceleme ve örnek alma talepleri bu Genel Müdürlükçe, Devlet Arşivleri Genel
Müdürlüğü dışındaki araştırma hizmeti veren diğer arşivlere yapılacak talepler ise, söz konusu arşivin
bağlı olduğu bakanlık veya kuruluşça işleme konulur ve en geç iki iş günü içerisinde sonuçlandırılır.
Silahlı Kuvvetler arşivlerine yapılan müracaatlar otuz gün içerisinde sonuçlandırılır.” denildiği
halde araştırma hizmeti veren tüm kurumların bu duruma tam olarak riayet ettiği edip etmediklerini
tartışmalı bi ȁ