KONGRE BİLDİRİLERİ
illerde bulunan Şeriyye Sicilleri Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü’nde olmasına rağmen İstanbul
Şer’iyye Sicillerinin İstanbul Müftülüğünde bulunması hiç anlamlı değildir. Daha önce değinildiği gibi
birbirinin tamamlayıcısı veya devamı hükmündeki arşiv malzemesinin bu şekilde farklı kurumların
elinde bulunması yerli ve yabancı araştırmacıların çalışmalarını zorlaştırmaktadır.
Beyazıt Devlet Kütüphanesi: Koleksiyonunda 11 bin 120 adedi yazma olmak üzere 40 binin
üstünde nadir eser, 26 bin çeşit dergi, Türkiye’de çıkan bütün gazeteler, 500 bini aşkın yeni harfli
kitap, harita, afiş, banknot, nota, posta kartı, pul, plak, ses kaseti, CD, film olmak üzere dünyanın
sayılı, Türkiye’nin ise en önemli kütüphanelerinden biri konumdadır.
Ayrıca 1923–1999 yılları arasında Türkiye’de yayınlanan 566.000’den fazla makalenin
bibliyografik künyesini, 1995’ten günümüze kadar Millî Kütüphanede taranan süreli yayınlardaki
makalelerin künyeleri ve 584–1986 yılları arasında Arap, Yunan ve Ermeni harfleriyle basılmış Türkçe
eserlere ait bibliyografyaları yer almaktadır.
Beyazıt Devlet Kütüphanesinde yazmalar, Osmanlı Dönemi gazeteleri ve bazı haritaların
sayısallaştırma çalışmaları devam etmektedir.
Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi: Kâğıt ortamda bulunan ve çok büyük bir kısmı Osmanlı
Arşivindeki arşiv malzemelerini oluşturan Osmanlı Dönemine ait vakıf belgelerinin sayısallaştırma
çalışmaları VAYS (Vakıf Arşiv Yönetim Sistemi) halen sürdürülmektedir. VAYS araştırmacıların
erişimine kısıtlı olarak açıktır ve bununla birlikte maalesef kurumun fiziki koşulları araştırma yapmaya
pek uygun değildir. Kurum içerisinde bulunan araştırma salonunda katalog tarama ve arşiv malzemesi
görüntüsü alma imkânı kısıtlı olarak sunulmaktadır
Türkiye Yazma Eser Kurumu: Bünyesinde toplam 208.561 adet eser barındırmaktadır. 80.579
âdet eser standartlara uygun olmayan bir şekilde dijitalleştirilerek sistemde görüntülenebilmektedir.
Ayrıca web sitesi üzerinden katalog tarama hizmeti verilmektedir. Online katalog hizmeti verilmekte
ancak görüntü alınamamaktadır.
İslam Araştırmaları Merkezi Arşivi: 225.000 Cilt kitap, 3338 adet süreli yayın, 17400
dokümantasyon dosyası, 20302 adet Osmanlı Kadı Sicillerini barındıran mikrofilm, 411 adet mikrofilm
ve mikrofiş, 916 adet CD barındırmaktadır. Ayrıca internet üzerinden 122 farklı kütüphanede bulunan
yazma ve matbu eserlere ait bibliyografik künyelere, Türk-İslam çalışmaları konusunda hazırlanan
260.000 teze ait bilgilere, 1923–2003 yılları arasındaki yayımlanan 809.000 adet makale künyesine
erişilebilmektedir. Dokümantasyon servisinde ise 60.308 eserin taranmasıyla oluşturulmuş 17.400
adet doküman dosyası bulunmaktadır. İnternet üzerinden belirtilen kataloglara erişilmektedir.
Millî Kütüphane Başkanlığı Arşivi: Milli Kütüphane bünyesinde eski ve yeni harfli kitap, el
yazması eser, süreli yayın, gravür, tablo, resim, sinema, afişi bulunma ktadır. 2004 yılında başlayan
dijitalleştirme projesi ile Milli Kütüphane koleksiyonunda bulunan yazma ve nadir eserlerin orijinal
görüntülerinin ve bibliyografik künye bilgilerinin bilgisayar ortamına aktarılıp bilim ve araştırma
çevrelerine internet üzerinden sunulması hedeflenmektedir. Bu bağlamda, şimdiye kadar yaklaşık 27
bin yazma ve 10 bine yakın eski harfli dergi, künyeleri ile birlikte tam metin olarak bilgisayar ortamına
aktarılmıştır.
Milli Kütüphane, gerekli teknik hizmetlerini tamamladıktan sonra araştırmacıların hizmetine
sunmakta ve gelecek nesillere aktarmak üzere muhafaza etmektedir. Milli Kütüphane, kitap ve
diğer materyal türlerinden oluşan toplam 2.976.737 adetlik büyük bir koleksiyona sahiptir. Milli
Kütüphane’de internet üzerinden katalog tarama, süreli yayınlar bilgi sistemine erişim ve elektronik
veri tabanlarına erişim vardır.
Türk Dil Kurumu Arşivi: Bünyesinde 47.912 adet kitap, 553 adet kitap dışı materyal, 8.514 adet
süreli yayın ve yayın bilgileri bilgisayar ortamına aktarılmış dokümanlarla birlikte, 2011 yılı itibariyle
toplam 56.426 adet değerli eseri barındırmaktadır. İnternet üzerinden katalog tarama ve 1928–1964
yılları arasındaki TDK Karar Defterlerine pdf formatında erişim mümkündür. Ayrıca 660 adet yazma
422
Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü
eserin mikrofilmleri ve başka kütüphanelerden sağlanan bu türdeki mikrofilmler bulunmaktadır.
YÖK Ulusal Tez Merkezi: Türkiye’deki üniversitelerde hazırlanan yüksek lisans ve doktora
tezleri Ulusal Tez Merkezi arşivinde toplanmakta ve bu tezler’’ Elektronik Tez Arşiv Projesi’’ ile sayısal
ortama taşınmaktadır. Elektronik Tez Arşivi çalışması ile sayısal ortama taşınan tezlerden, yazarları
tarafından çoğaltılması ve yayımı için izin verilmiş olanlar tam metin olarak erişime açılmıştır.
Ulusal Toplu Katalog: Türkiye’de üniversite kütüphanelerinin bir noktadan erişilmesini
sağlayan TO-KAT (Ulusal Toplu Katalog) projesi Ulusal Veri Tabanı oluşturma konusundaki en umut
verici çalışmadır. TO-KAT projesi, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel
Müdürlüğü, Milli Eğitim Bakanlığı, Yükseköğretim Kurulu, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma
Kurumu – Ulusal Akademik Ağ ve Bilgi Merkezi (ULAK-BİM) ile üniversiteler arasında 2006 yılında
imzalanan protokolle “Entegre e-kütüphane Sistemi’’ oluşturulmasıyla ortaya çıkmıştır.
ULAKBİM önderliğinde başlatılan çalışmalar sonucunda 2008 yılında “Ulusal Toplu Katalog’’
oluşturulmuştur. Bu proje ile ülkemizde çeşitli veritabanlarında bulunan benzer kayıtların elektronik
ortamda bir araya getirilmesi, kütüphanelerin tek bir ara yüzden taranabilmesi ve kütüphaneler arası
kaynak paylaşımının sağlanması hedeflenmiştir. 2012 yılı Eylül ayı itibariyle 1.360.530 tarama
yapılmıştır. Geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması beklenmekte ve ayrıca Arşiv kurumlarının tek çatıdan
erişim bakımından model olması beklenmektedir.
Yukarıda görüldüğü gibi son 10 yılda birçok kurum bünyesinde barındırdığı arşiv malzemelerini
sayısallaştırma çalışmalarına ağırlık vermeye başlamış ancak ellerinde bulunan belgelerin tamamını
henüz sayısallaştıramamış ve belgeleri internet üzerinden erişilebilir hale getirememiştir. Bu nedenle
araştırıcılara bilgi kaynaklarına kesintisiz ve kolay erişim imkânı sağlanamamaktadır. Bu sayede
araştırmalarını mekân ve zamandan bağımsız sürdürmeleri mümkün olamamaktadır.
Bunun sonucu olarak da araştırmacılar maalesef günümüzün sınırsız bilgi teknolojilerine rağmen
hala araştırmalarıyla ilgili belge taleplerinde çeşitli erişim sorunları yaşamakta veya bazen hiçbir
surette erişememektedirler. Belge/bilgi temininde yaşanan bu ciddi sorunlar, bilimsel araştırmaları
engellemekte ve kültürel mirasın sunduğu bilgi hazinesinden tüm dünyadaki araştırmacıların,
öğrencilerin, gençlerin ve arşivlerden yararlanmak isteyen tüm dünya vatandaşlarının istifade
etmelerinin önünü kapatmaktadır.
Türkiye’deki Arşiv Kurumlarının Katalog ve Erişim Sorunları
Günümüz teknolojileri ve sürekli gelişmesi, arşiv kurumlarını ve yararlanıcılarını “Doğru bilgiye
doğru zamanda her yerden sınırsız erişim” noktasında buluşturmayı sağlayacak düzeydedir. Bilindiği
üzere arşivcilik uygulamalarının teknoloji ile işbirliği ve uyum içinde olmasının nedeni olarak arşiv
malzemelerine demokrasi ve şeffaflığın bir gereği olarak daha kolay ve daha hızlı erişim isteğinin
olmasıdır13.
Yukarıda da görüldüğü gibi Türkiye’deki birçok kurum birbirleri ile işbirliği ve bu konudaki
standartlardan uzak bir şekilde kendi bütçe, personel ve teknik bilgisi ile sayısallaştırma projelerine
yoğunlaşmıştır.
Maalesef büyük kaynaklar ayrılarak yapılmaya çalışılan bu projeler, kurumların görev tanımlarının
dışındadır. Bunun doğal sonuçları olarak kurumlar sayısallaştırma süreç ve prosedürlerinde, kültürel
mirası gelecek nesillere aktarma özverisiyle konunun uzmanı olmayan kişi ve kurumlarla söz konusu
projeleri yürütmek zorunda kalmakta, ciddi problemlerle karşılaşmakta ve beklenen hedeflere
ulaşamamaktadırlar.
Ayrıca bu kurumlarının neredeyse tamamı arşiv malzemelerinin tasnif, kataloglama, dijitalleştirme
ya da yararlanıcıların hizmetine açma süreçlerinin birbirlerinden kopuk ya da habersiz biçimde
gerçekleştirmektedirler. Bu durum kurum için belirtilen sorunları ortaya çıkarırken kullanıcıların arşiv
13 Yıldız, Asiye Kakırman. Cumhuriyet Döneminden Günümüze Bilgi Merkezlerinin Türkiye’de Bilginin Toplumsallaşmasındaki Etkileri. Tülin
Aren Armağanı Kitabı. İstanbul.2009,s.124.
Arşiv Dairesi Başkanlığı
423