KONGRE BİLDİRİLERİ
gibi9, tek tek bakılarak karşılaşılabilecek birçok ilginç ve tarihin, politikanın ve diplomasinin farklı
yönlerini gösteren kayıtlara rastlamak veya kim tarafından yazıldığı bilinmeyen çeşitli Osmanlıca
kaligrafi örneklerini de görmek mümkündür.
Biblioteka Czartoryskich çalışanları tarafından hazırlanan kataloglar içerisinde XIX. yüzyıl
Osmanlı-Leh ilişkilerine dair az da olsa bazı kayıtlar da vardır. Türk arşivlerinde olmayan ve bu
arşivde mevcut birçok kayıt, Türk tarihinin bilinmeyen taraflarının ortaya çıkarılmasına katkıda
bulunmaktadır. Bu babda Biblioteka Czartorysich’te mevcut Osmanlı elçileri ile ilgili birçok evrak
Osmanlı diplomasisinin Türk arşivine yansımayan birçok hadisesini, ayrıca ticarî ilişkilerin ilginç
ayrıntılarını da öğrenmemizi sağlamaktadır. Zira Avrupa’ya giden Osmanlı tüccarlarıyla ilgili
elimizdeki kısıtlı bilgiler, Osmanlı tacirin Avrupa’da kurulu ağını tespitte zorluk yaşanmasına neden
olmaktadır. Ayrıca Osmanlı iktisadî sisteminin işleyişini anlamak adına da yeni bulgular edinmek
bu belge yığınlarıyla mümkün olabilir. Bu bakımdan XVIII. yüzyıl araştırmaları için özellikle
Osmanlıca arşiv malzemelerinin burada olduğunu bir daha vurgulamak yerinde olacaktır. Zira padişah
namelerinin asılları, sadrazam mektupları, Kırım Hanları’nın mektupları, birçok Leh soylusu ile
Osmanlı bürokratlarının yazışmaları, tüccarlarla ilgili meseleler, tercümanların yazışmaları vs. hep
buradadır. Ancak daha önceden de belirtildiği üzere ayrıntılı bir katalog olmadığı için kesin olarak ne
konuda, ne tür ve ne kadar evrak var, tam olarak söylemek mümkün değildir. Hatta bu kütüphanede
Arapça, Farsça ve Osmanlıca el yazması kitaplar da mevcuttur.10 Feridüddin Attar’ın Mantıku’t-tayr
adlı eserinin kopyası, murakkalar, çeşitli dua kitapları, şiirler, Hafız divanlarının kopyalarından oluşan
birçok elyazması eseri buna örnek gösterebiliriz.11
tarihi araştırmalarına kazandırılması icap etmektedir. Başta Türk tarihi çalışmaları açısından öncelikli
olarak bu arşivdeki Osmanlıca evrakların bir katalogunun hazırlanması gerekmektedir. Bu gibi bir
hizmet kültür mirasımız için son derece önemli ve elzemdir. Bahsedilen evraklarla ilgili oluşturulacak
katalogun Türkiye’den oluşturulacak bir ekip tarafından yürütülmesi daha makuldür. Zira Polonya,
Osmanlıca okuyarak katalog hazırlayabilecek elemanlara sahip değildir. Ayrıca bunun için gerekli
maddî masrafları da bir vakıftan ibaret olan Czartoryskiler Vakfı’nın karşılaması pek mümkün
değildir. Vurgulandığı üzere bunu ancak Türkiye’den oluşturulacak bir ekip eşliğinde en kısa zamanda
hazırlamak, arşiv kuyudunun daha uzun zamanlar saklanması açısından büyük bir aciliyet kesp
etmektedir. Keza bu malzemelerin korunması açısından daha iyi şartlarda ve restorasyona tabi tutmak
suretiyle yıpranan evrakların süratle korumaya alınması da bir o kadar gereklidir.
Son olarak Biblioteka Czartoryskich’teki çalışma şartlarından bahsedecek olursak; burada
genel olarak araştırmacılara mikrofilmler gösterilmektedir. Ancak Osmanlıca evraklar çok büyük
olduğu ve mikrofilmde incelemek pek kolay olmadığı için, istenildiği takdirde orijinal belgeler de
görülebilmektedir. Fakat tek tek inceleyip ne olduğunu anlamak okuyucuya düşmektedir. Bahsedildiği
üzere eski sistem arşivciliği dolayısıyla bir konuyla ilgili birçok belge birbirine iliştirilerek mecmua
şeklinde saklandığı için, birçok Osmanlıca evrak harap haldedir. Bazısı katlandığı yerden eskimiş ve
yırtılmış durumdadır.
Foto IV: B. Czartoryskich’te Evrakların Mecmualaştırılmış Hali
Foto V: B. Czartoryskich’in Okuma Salonu
Bu arşivden kopya almak biraz karmaşık bir hadisedir. Öncelikle mikrofilm istenirse ve eğer
evrak çok büyük değilse mikrofilm yapılmaktadır, ancak bu, vakit almaktadır. Eğer fotoğraf çekmek
istenirse, belirli bir ücret karşılığı