KONGRE BİLDİRİLERİ
Key words : Biblioteka Czartoryskich, Poland, Archive, Ottoman documents, Cracow Archive
GİRİŞ
Varşova’daki Archiwum Główne Akt Dawnych (AGAD) devlet arşivi dışında Osmanlı dönemi
araştırmaları için kıymeti haiz arşivlerden birisi de Krakov’daki Biblioteka Czartoryskich’dir. Arşiv,
Polonya’nın soylu ailelerinden Czartoryskiler ailesi mensuplarından Prens Adam Kazimierz Czartoryski
ve eşi Flemminglerden Izabela Czartoryska tarafından XVIII. yüzyıl sonu XIX. yüzyıl başlarında
kurulan vakıf bünyesinde oluşturulmuştur. Arşiv ve kütüphanede bir kısım devlet evrakı satın alınarak
özel koleksiyon şeklinde saklanmasının yanı sıra, bazı koleksiyon ve kitap düşkünlerinin bağışlarıyla
kütüphane, zengin bir koleksiyon haline gelir.1 1830 yılında yapılan bir sayımda 7.000 basma kitap ve
3.000 elyazması olduğu tespit edilmiştir. Ancak 1831’de Polonya’da Rus hegemonyasına karşı patlak
veren Kasım Ayaklanması dolayısıyla buradaki eserler, Siena (İtalya), Kórnik (Polonya) ve Paris’e
gönderilerek kurtarılır. Çeşitli şehirlere dağıtılan arşiv malzemeleri ve kitaplar ancak Krakov’a 1876’da
getirilir.2 Polonya’nın çeşitli dönemlerine ışık tutan buradaki koleksiyon malzemeleri, araştırmacılara
II. Dünya Savaşı’na kadar kesintisiz olarak hizmet vermiştir. Ancak kütüphane, Krakov’daki Hitler
işgali esnasında kapatılmış, hatta kısmen zarar görmüştür. Şuan hizmet verdiği binaya taşınması ise
1961 senesini bulur.
Seferi (1621) ve akabinde gelen Leh elçisi Zbaraski ile ilgili de vesikalar vardır.4 Yine XVII. yüzyılda
İstanbul’a gelen diğer elçilerin sefaretnameleri, elçilikleriyle ilgili notlar ve yazışmalar ve II. Viyana
Kuşatması’na dair evrakların bir kısmı da buradadır.5
Biblioteka Czartoryskich’te bulunan belgelerden XVIII. yüzyıla dair olanları içerisinde erken
dönemlere nispeten daha fazla Osmanlıca vesika yer almaktadır.6 Yüzyıl başlarından itibaren Lehistan’a
gönderilen Osmanlı elçileriyle ilgili birçok Osmanlıca yazışma burada muhafaza edilmektedir. Osmanlı
sultanlarının tahta çıkışları münasebetiyle Lehistan’a gönderilen elçilerin Leh krallarına getirdiği
name-i hümayunlar mezkur arşivde yer almakla birlikte, maalesef saklama koşulları yakın zamanda bu
nadir mektupların sonunu hazırlayacak gibi gözükmektedir. Eski usul arşiv belgesi saklama sistemine
göre gruplanmış ve mecmua haline getirilmiş bu belgeler, Osmanlıca belgelerin çok büyük boyutlarda
yazılmış olmasından ötürü mecmualara sığdırılamamış ve belirli yerlerinden katlanarak mecmuaya
tutturulmak suretiyle tasniflenmiştir. Ancak bu, mezkur vesikaların kenarlarından, katlanıldıkları
yerlerden aşınmasına, yırtılmasına sebep olarak belgelerde büyük zaiyata neden olmuştur. Verilen
örnekler vesikaları uğradığı tahrifatı göstermeye yetmektedir.7**
Foto II: Sultan I. Abdulhamid’in Leh Kralı Poniatowski’ye Mektubu-B. Czart. rkps 608
Foto I: Krakov Biblioteka Czartoryskich
Biblioteka Czartoryskich’teki Osmanlıca Belgeler
Bu arşivde Polonya tarihinin dışında Türk tarihi ile ilgili Osmanlıca birçok arşiv malzemesi
bulunmaktadır. Orijinal name-i hümayunlardan, sadrazamların ve Kırım Hanları’nın mektuplarına ve
Osmanlı ve Leh elçilere dair birçok önemli evrak muhafaza edilmekle birlikte, bunun dışında ilginç
Osmanlıca kaligrafik notlara ve şiirlere de rastlanılmaktadır. Kanuni Sultan Süleyman dönemine dek
gidebilen vesikalar başta Osmanlı siyasî, diplomatik, ticarî ve kültürel hazinesi mahiyetindedir. Zira
Türkiye’deki arşivlerde yer almayan fakat burada bulunan evraklar, Osmanlı tarihinin yazımında
birçok boşluğu doldurup, tarihe yeni boyutlar katabilecek olması bakımından önem taşır.
Burada yer alan belgeler içerisinde Osmanlıca olmasa da Osmanlı Devleti, Lehçe belgelerde
geçen adıyla “Türkiye”, Macaristan ve Lehistan arasında XVI. yüzyıl başları gibi erken dönemlerde
yapılan savaşlar, Türkiye’ye karşı oluşturulacak ittifaklar ve gelip giden elçilerle ilgili Latince, Lehçe
vs. dillerde belgeler mevcuttur.3 Ayrıca XVII. yüzyıl da Lehistan’a yönelik gerçekleştirilen Hotin
1 Polonya’daki diğer arşiv ve kütüphanelerle ilgili genel bilgiler için bkz. Hacer TOPAKTAŞ, “Lehistan’dan Polonya’ya: Polonya
Tarihyazımında Türkler ve Türkiye”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, C.8, sy. 15, İstanbul, 2010. s. 537-590; aynı yazar, “Polonya
Arşivlerinden Archiwum Główne Akt Dawnych (AGAD) ve Osmanlı Tarihine Dair Belge Koleksiyonları”, HÜ, Türkiyat Araştırmaları
Enstitüsü Dergisi, 2012/I, s. 215-222.
2 Dariusz KOŁODZIEJCZYK, “Dokumenty tureckie w zbiorach polskich”, Wojna i Pokój, Skarby sztuki tureckiej ze zbiorów polskich od XV
do IX wieku içinde, Warszawa, Muzeum Naradowe w Warszawie 2000, s. 33. Katalog rękopisów Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, oprac.
J. Pezda, sygn. 5214-5319, Kraków, Muzeum Naradowe w Krakowie, 2001 s, II-III.
3 Mesela bkz. Biblioteka Czartoryskich (Bundan sonra B. Czart.), rękopis (Bundan sonra rkps)-25, 26, 56-61.
306
Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü
Bunun dışında Osmanlıca sayısız evrakın derli toplu bir katalogu olmaması sebebiyle tam olarak
hangi konuda, ne kadar malzeme var bilinmemektedir. Bu kütüphanedeki en eski tarihli Osmanlıca
evrak XV. yüzyıla kadar gider ve kütüphanede bulunan elyazmaları ile ilgili olarak genel kataloglar
mevcuttur. Bunlardan en eski ve derli toplu olanı Józef Korzeniowski ve Stanisław Kutrzeba’nın
XIX. yüzyıl sonu XX. yüzyıl başında hazırladıkları katalogdur.8 Ancak bu katalog çok eski olmasının
yanında, Osmanlıca evraktan sadece genel bir ifadeyle bahseder. Mesela 613 numaralı el yazmasında
(rękopis) III. Ahmed, I. Mahmud, III. Osman, III. Mustafa dönemine dair belgeler gibi. Ancak
Osmanlıca evrakların, Lehistan Kraliyet Tercümanı Antoni Crutta tarafından bazılarının kenarlarına
düşülen notlar hariç, tek tek hazırlanmış bir katalogu olmadığı için, hangi konularda ve ne ile ilgili
oldukları da bilinmemektedir. Araştırmacıların her bir evraka bakarak ne olduklarını anlaması icap
etmektedir. Mesela 1758’de Lehistan’a gönderilen Türk elçisi Mehmed Ağa’nın Başkâtibi Merami
Efendi’nin Lehistan Başbakanı Kont Brühl’ün eşi Maria Anna’ya yazdığı aşk mektupları ve şiirleri
4 Bkz. B. Czart., rkps-112, 114-115.
5 Mesela bkz. B. Czart., rkps-162, 170, 177.
6 Büyük kısmı Osmanlıca evrakları içermese de el yazmaların bazılarının daha ayrıntılı katalogları hazırlanmıştır. Bkz. Katalog dokumentów
pergaminowych Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, oprac. J. Tomaszewicz, cz. I, Kraków, Muzeum Naradowe w Krakowie, 1975; Katalog
rękopisów Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, oprac. M. Kukiel, A. Homecki, sygn. 918-1681. Kraków, Muzeum Naradowe w Krakowie,
1988; Katalog rękopisów Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, pod. red. J. Nowaka, sygn. 2001-2300, Kraków, Muzeum Naradowe w
Krakowie, 1999; Katalog rękopisów Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, pod. red. J. Nowaka, sygn. 2301-2600, Kraków, 2000 (basımda);
Katalog rękopisów Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, oprac. J. Pezda, sygn. 5214-5319, Kraków, Muzeum Naradowe w Krakowie,
2001; Katalog rękopisów Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, oprac. J. Nowak, J. Pezda, sygn. 5320-5441, Kraków, Muzeum Naradowe w
Krakowie, 2007.
7** Bildiri metninde sunulan bütün belge fotoğrafları, bildiri sahibince çekilmiştir.
8 Catalogus codicum mani scriptorum Musei Principum Czartoryski Cracoviensis, Vol. I, oprac. J. Korzeniowski, Kraków, 1887-1893, Vol. II,
oprac. S. Kutrzeba, Kraków, 1908-1913.
Arşiv Dairesi Başkanlığı
307