KONGRE BİLDİRİLERİ
(demografik) ve iktisadi tarihinin araştırlması için olağanüstü zengin ve güvenilir bilgi kaynağıdır. Bu
belgelerin özel niteliği, ahalinin dini, etnik, sosyal ve mesleki yapısı konusunda zengin bir somut veri
havuzu olmasındadır. Bu tapu tahrir defterleri, coğrafi nitelikli otantik veri zenginlikleri sayesinde
ayrıca tarih coğrafyası ve yer adı bilimine (toponimiye) geniş araştırma olanağı sağlamaktadır.
Makedonya’da söz konusu tapu tahrir defterlerinin çevirileri 1971 yılında yayınlanmaya başlayıp
2008 yılına kadar, XV ve XVI y.y.’da Makedonya coğrafyasının tamamını kapsayan 20 civarında
ciltlik 11 kitap halinde yayınlanmıştır. Aslında, Üsküp, Küstendil, Ohri, Selanik ve Paşa Sancağı’na
ait tapu tahrir defterleri tecüme edilmiştir8. Bu defterlerin baş tercümanı dr. Aleksandar Stojanovski,
yardımcı tecüman da Metodija Sokolovski’dir.
Geçen yüzyılın doksanlı yıllarından itibaren Makedonya Devlet Arşivi XIX y.y.’a ait Osmanlı
defterleri tercümelerinden oluşan yeni bir baskı başlatmıştır.9 Bu baskı kapsamında, günümüz
Makedonya Cumhuriyeti topraklarına ait yoklama, ciziye ve temetuat defterleri tercüme edilmektedir.
1995-2006 yılları arasındaki sürede, Makedonya’nın tüm daha büyük şehirlerinde ahalinin demografik
yapısı ve sosyal durumu konusunda mükemmel bilgiler sunan bu defterlerden 12 cilt yayınlanmıştır.
Bu defterlerin baş tercümanı ve editörü dr. Dragi Gjorgiev’dir. Şu ana kadar Üsküp, Manastır, İştip,
Pirlepe ve Ohri defterleri tercüme edilmiştir.
Makedon Doğu bilimcilerinin bu tercüme faaliyetlerinin dökümünün sonunda, tapu tahrir defterleri
ve Manastır sicillerinden seçme belgelerin tercümeleri hariç, Makedonya’da Osmanlı iktidarının son
yıllarına a it Osmanlı belgelerinin tercümelerinden ibaret birkaç münferit yayınların da olduğunu
belirtmemiz lazım. Bu belgeler, Makedon meselesi ve, Amerikan misyoneri Miss Stone’un kaçırılması
(1901/02), İlinden ayaklanması (1903), 1904 yılında ayaklanmadan sonra siyasi tutukluların Sultan
tarafından affedilmesi, Makedonya topraklarında silahlı çatışmalar (1903-1908), Osmanlı Meclisinde
Makedon meselesi (1909).v.s. gibi olaylarla alakalıdır. Dr. Dragi Gjorgiev’in yapmış olduğu bu
tercümeler, Makedonya Cumhuriyeti Devlet Arşivi tarafından yayınlanmıştır10.
Osmanlı belgelerinin Makedonca tercümelerini içeren yukarıda adı geçen neşriyatların tümü
10.000’in üzerinde sayfadan oluşmaktadır. Niceliği ve niteliği itibarıyla orta çağdan yeni çağa kadar
diğer arşiv belgeleri tercümelerinin toplamını aşan bu kapsamlı belge kaynağı, Makedoya tarihinde
Osmanlı döneminin araştırılması ve değerlendirilmesinin kaçınılmaz temel bilgi havuzudur. Bundan
dolayı, sadece Makedon tarihçileri değil, Osmanlı Makedonya’sı için yazı yazmak isteyen herkes bu
bilgi kaynağını gözardı edemez. Bu çevirilerin belli bir eksikliğinden söz etmek istiyorsak, o zaman,
başlıca eksikliklerindin bir tanesinin, onlarda tüm Osmanlı döneminin eşit olarak yansıtılmadığıdır.
Aslında, bu tercümelerin çoğu XV ve XVI y.y.’a, daha küçük bir bölümü ise XVII ve XIX y.y.’a
odaklanmış durumdadır. XVII y.y.’ın büyük bir bölümü ve XVIII y.y. neredeyse tamamı bir boşluk
teşkil etmektedir. Bu da, XVIII y.y.’ın en aydınlanmamış ve en az araştırılmış dönem olarak yer aldığı
tarih biliminde de hissedilmektedir.
Bu dev Osmanlı belgeleri tercüme malzemesi, Osmanlı dönemi Makedonya’sına ait her ciddi tarih
bilimi alanındaki çalışmanın ayrılmaz bir parçasıdır. Bu malzeme sayesinde bugün Makedonya’daki
şehirlerin iktisadi ve kentsel gelişmesi, Osmanlı feodal sisteminin yapısı, bu sistemin içinde imtiyazlı
reayanın farklı sosyal ve yarı askeri teşkilatları, islamlaştırma süreci, çiftlikler ve tarım ilişkileri, vergi
sistemi, haydutluk hareketi, vakıf müeseseleri, göçler, esnaflar v.s. konulu birçok eser yayınlanmıştır.
Ayrıca, Osmanlı belgeleri Makedonya’daki Osmanlı hakimiyetinin son birkaç onyılına ait eserlerde
de giderek daha çok yer almaktadır. Bu şekilde, XIX y.y.’ın sonu ve XX y.y.’ın başında Makedonya ve
Makedonya meselesi konulu tarih eserlerinde Osmanlı algısının da dahil olması sağlanmaktadır. Bu
çok önemlidir, çünkü bu algı, konuya ilişkin Balkanlar tarih literatüründe, Osmanlı devletinin başlıca
“karşı” taraf olmasına rağmen, genelde çok az bir yer almaktadır.
Makedon tarihçiliğinin Osmanlı bilimi alanındaki çalışmaları olumlu olarak değerlendirilebilir ve
bu arada iki önemli gerçeğin göz önünde bulundurulması lazım. Birincisi, Makedonya Cumhuriyeti’nde
Osmanlı bilimi alanındaki uzmanların her zamandan beri çok az sayıda olmasıdır. Bugün dahi,
Makedonya Cumhuriyeti’nde Osmanlı dönemi üzerine ciddi çalışmalar yürüten sadece iki bilim
doktoru unvanı sahibi bulunmaktadır. İkinci gerçek ise Osmanlı döneminin Makedon tarihçiliğinde her
zamandan beri devlet ve ulus için önemli olan “ulusal dönemlerle” kıyasla önem açısından “ikincil”
durumda olmasındadır. Osmanlı dönemi her zamandan beri, “ulusun bulunamadığı” karanlık “kölelik
ve boyundurluk” dönemi olarak, göz ardı edilmiştir. Fakat, başka taraftan ise, bu “göz ardı edilmişliği”,
Makedon Osmanlı bilimine, Makedon tarihçiliğinin argümanlarla en çok desteklenen ve en az şekilde
ideolojinin etkisine maruz kalan bölümü olması ımkanını sağlamıştır. İdeolojinin etkisi altına alınması
teşebüsleri görünse dahi ve bu etkinin bazı çalışmalarda hissedilmiş olmasına rağmen, yine de, her
şeyden önce Osmanlı belgelerinin tarafsızlığı sayesinde, bu tür ideolojileştirmenin uygulanması ve
sürekliliği imkansızmış. Makedonya Cumhuriyeti’nde Osmanlı belgeleri tercümelerinin yayınlanması,
günden güne zorlaşmasına ve daha az sıklıkla görülmesine rağmen, devam etmektedir. Böyle bir
eğilim, tabi ki Osmanlı dönemi Makedonya tarihi üzerine yazı yazanları, özellikle aralarında Osmanlı
Türkçesini bilmeyenleri, bu belgeleri kullanmalarında sınırlandıracaktır. Her halükarda, böyle bir
eğilim, Makedon tarihçiliğinin tamamı için zararlı olacaktır.
Yazımın sonunda, bu yazıda Osmanlı belgelerinin bir bölümünü “ayırıp” sadece Makedon
tarihçiliğine dahil etme teşebüsünde bulunmama rağmen, neredeyse onların ayırt edilmesinin,
sınırlandırılıp sadece bir ulusal tarihçiliğe dahil edilmesinin imkansız olduğu sonucuna vardım.
Çünkü, onların önemi çok daha geniştir. Makedonya’ya ait Osmanlı belgelerinin öneminin sadece
Makedonya ile sınırlı kalması imkansızdır. Makedonya bölgesine ait tercüme edilmiş defterler, aynı
şekilde Bulgaristan, Yunanistan ve Arnavutluk bölgeleri için de önemlidir, çünkü onlar tek bir müşterek
devletin içinde ortak iktidar ve idare sisteminin sonucudur. Bu bilgi kaynaklarının mukayeseli
incelenmesi, bazı Osmanlı kaynaklarının nekadar Makedonya için o kadar Anadolu için de önemli
olduğunu, onlar aracılığıyla belli süreçlerin aynı zamanda hem Makedonya’da hem Anadolu’da
hem de Bosna’da izlenmesi ve mukayese edilmesinin mümkün olduğunu göstermektedir. Osmanlı
belgelerinin bu “sınırsızlığı”, onların ‘tarafsızlığı’ ile birlikte, onların en önemli niteliğini teşkil
etmektedir. Aslında, bizim günümüz çağdaş devletlerimizin bölgelerine nekadar da sınırlandırsak,
nekadar da kitaplarımızın başlıklarına bugünkü devletimizin adını koysak, yine de o belgeler bu
sınırları fazlasıyla aşmakta ve çok daha geniş alan ve çok daha karmaşık süreçler hususunda bilgi
sunmaktadırlar.
8 Bu yayın şu başlıkla çıkmakta dır: Турски документи за историјата на македонскиот народ. Опширни пописни дефтери од XV- XVI в,
Државен Архив на Република Македонија, Скопје.
9 Neşriyatın başlığı şöyledir: Турски документи за историјата на Македонија. Пописи од XIX в.
10 Makedonya Cumhuriyetinde son iki yılda, Makedonya Bilim ve Sanat Akademisi’nin (2010) yayını olarak Спомените на Нијази (Hatırat-ı
Niyazi), од Реснели Ахмед Нијази - бег, во издание на МАНУ (2010); ve Ulusal Tarih Kurumu yayını (2011) olarak Македонија - историја
на револуционерниот период (Makedonya - tarihçe-i devr-i inkilab) од Шемсудин Саланикли; olmak üzere iki Osmanlıca edebiyat-tarih
eserinin basımdan çıktığını vurgulamamız lazım. Bu iki eserin tercümesini, ortak tercüman ile birlikte 1896 Kosova Vilayeti Salnamesi’ ni de
tercüme eden Dr. Dragi Gjorgiev yapmıştır.
290
Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü
Arşiv Dairesi Başkanlığı
291