KONGRE BİLDİRİLERİ
Geniş Vidin bölgesinin günlük hayatını anlatan telgıraf, mektupla özetlerin ayrıntılı incelenmesi
Oryantal bölümü sınıflandırılma şemasının genel maddeleri çerçevesine giren bir çok olayla girişimleri
ortaya koydu (Tablo 3). Defterlere toplu bir bakış amaçlayan bildirimimde ayrı ayrı olayla gelişmeleri
kısaca özetleyip yalnız konularıyla belirttim. Bu yaklaşım okuyucuyla araştırmacıların belli bir defter
gözden geçirmelerini teşvik eder. Vidin sancağındaki günlük hayatının etkin aktörle aktrisleri Bulgar,
Çerkes, Ermeni, Nogay, Tatar, Türk, Yahudilerle Avrupa devletlerinin uyruklularıdır. Arşivcilik
prensiplerine uyarak son derece ilginç olan bu detayın belirtilmesinin zorunlu olmasına ragmen söz
ettiğim defterlerin kısa tanıtılmasına ilave etmedim.
Bu gruptaki 151 defterin çoğu bütçe gelirleri, askeriye ve hukuk alanlarındaki sorunları bildirir.
Bunlarda ticaret21, ulaşımla iletişim, inşaat, bütçe giderleri, polis ve emniyet, yerel yönetim ve
göçmenlik gibi güncel meseleler de ayrıntılı olarak yansıtılmıştır. Defterlerin sınırlı bir kısmında
miri topraklar, mali bilanço ve evraklar, çeşitli afetler, sosyal yardımlaşma, dış politika, Müslüman
topluluğuyla vakıflar, eğitimle sağlık gibi sorunlar aydınlığına kavuşturulmuştur. Tarımcılık,
hayvancılıkla ormancılık, madencilik, nüfus, milli propaganda22, Gayri Müslümanlarla yayıncılık gibi
konular az rastlanır (Tablo 4).
Sayısı 79 olan son gruptaki defterler yerel maliye, askeriye, göçmenlik, polis, nüfus, inşaat ve
iletişimle ilgilidir. Defterlerin çoğu, öşür dışında çeşitli vergi, gümrük, ücret gelirleriyle, başka başka
giderler, yerel sandıkların sermayeleri hakkında bilgi verir. Göçmenlik sorunları 11 defterde, askeri
birlikler 9 defterde, diğer konular bir ya da iki defterde yer alır (Tablo 5).
Aralarında Osmanlı İmparatorluğu’ndaki 1831-1832 nüfus sayımına ışık tutan iki defter ilgimi
çektiler23. On bir defter Kırım ve Sırbistan’dan göç ettirilen Müslümanlara ulaştırılan yardımın yanı
sıra sayılarıyla aile yapısını da anlatır. Mali 1288 yılında24 hazırlanan bir defterde Florentin köyünde
yerleştirilen Kırım ailelerinin göç sırasındaki ve sonraki kalabalığı yeni doğan çocukların sayısı da
belirtilmiştir. Vd 93/1 numrulu bu defter göçmenlerin adlarıyla yaşları ve aralarında paylaştırılan orman
ve arazi miktarını açıklar. Vidin’de barındırılan Belgrad, Smederevo ve Fethülislam Müslümanlarına
dağıtılan mali yardımla ilgili defterlerde ayrı ayrı ailelerin her bir üyesi yaşı ve adıyla kaydedilmiştir25.
Bütün bu veriler göçmenlik demografisinin bazı sorunlarını aydınlatabilir.
“Vidin” önfonu bölgeye ait olmayan 5 defter kapsar. Bunlardan biri Dobriç, Kozluca, Mankalya,
Mahmudiye, Provadi ve Tulça yörelerindeki kentsel ve koylü nüfusun sayısıyla bedel-i askeriye, emlak
ve temettüat vergilerini tanıtır26. Yerleşim yerlerindeki Bulgar, Çingene, Ermeni, göçmen, Müslüman,
Rum, Yahudiler gibi ayrı ayrı gruplar başta olmak üzere ailelerin toplam sayısı da gösterilmiştir. Bu
defter D 470 numrulu defterle kıyasladıktan sonra bu iki parçanın Tuna vilayetinde 1865-1867’de
ve 1872-1874’te girişilen nüfus sayımıyla vergileme özeti olduklarını açıkça ileri sürebilirim. D
470 numrulu defter Eski Cuma, Gabrova, Nikbolu, Plevne, Hezargrad, Rusçuk, Samokov, Silistre,
Sofya, Tutrakan, Ziştovi kazaları, Bebrovo, Divane Orman, Dryanova, Elena, Yeni Pazar, Travnya
nahiyelerindeki nüfus ve vergilerini yansıtır.
Vidin’le ilgisi olmayan ve 13 Temmuz 1863’da hazırlanan bir bilanço defteri bazı sancakların
Osmanlı hazinesine yatırtıkları nakitleri, yüksek makamlarla Avrupa’daki Osmanlı elçiliklerinin
bir kaç harcama kalemini özetler27. Başka bir örnek Ziştovi’daki Haci Ramazan mahalesi nüfus
defteridir. Kesin bir tarihi olmamasına rağmen bu defterdeki 1865 yılına kadar doğan bütün bebekler
21 On sekiz defterde bulunan toplam 122 mektupla telgıraf ticaret ve zanaatlar konulu katalogda yer alıyor (KMMK, Or. b., Vd 7/29, Vd
12/158, Vd 95/21, Vd 96/13, Vd 98/17, Vd 99/15, Vd 99/17, Vd 105/9, Vd 100/7, Vd 101/16, Vd 104/7, Vd 105/9, Vd 109/11, Vd 113/4, Vd
113/5, Vd 114/4, Vd 122/2, Vd 123/10).
22 Üç defterde bulunan toplam 8 mektupla telgıraf Bulgarların milli propaganda hareketi konulu katalogda yer alıyor. (KMMK, Or. b., Vd
93/14, Vd 103/14, Vd 105/5).
23 KMMK, Or. b., Vd 112/14, Vd 104/3.
24 Mali 1288 yılı 13 Mart 1872 – 12 Mart 1873 dönemine rastlar.
25 KMMK, Or. b., Vd 9/3, Vd 9/104, Vd 11/26, Vd 15/118, Vd 91/19, Vd 97/6, Vd 98/6, Vd 99/1, Vd 106/5, Vd 111/1, Vd 111/2.
26 KMMK, Or. b., Vd 8/85.
27 KMMK, Or. b., Vd 8/116.
188
Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü
kaydedilmiştir28. Buna dayanarak defterin Tuna vilayetindeki 1865-1867 nüfus sayımı sırasında
meydana geldiğini tahmin edebilirim. Bütün erkerlerin adıyla yaşı ve meslekleri, evli olanların
evlenme tarihiyle eşleri ve kız çoçukları da belirtilmiştir. Her ailenin vergi payı, sahip olduğu araziyle
emlakları, hayvanları ve memur maaşı gibi gelir-gider kalemleri de içine alınmıştır.
Bu gruba 13 Mart – 12 Nisan 1872 döneminde Küstence’de hazırlanan bir defter29 eklenebilir.
Şehirdeki dükkan, mağaza, fırın, meyhaneyle gazino sahiplerinin belediye sandığına hava gazı ve
bekçilik için yatırdıkları ücretlere sadece değil, Küstence’deki tücarlarla zanaatçıların dini ve milli
çeşitliliğine ışık tutar. Beşinci defter İs [